Senior

00:00:25:01 - 00:00:26:10
muzyka 

00:00:37:02 - 00:00:41:09
Stanisław Stomma, rocznik 1908.

00:00:42:11 - 00:00:45:15
Znacząca postać polskiego życia publicznego.

00:00:46:21 - 00:00:50:00
Urodzony na Kowieńszczyźnie, 
 na terenie dzisiejszej Litwy.

00:00:51:01 - 00:00:55:12
Prawnik, publicysta, polityk, 
wielki autorytet moralny.

00:00:56:22 - 00:01:00:08
Związany przez całe życie 
z kręgami inteligencji katolickiej.

00:01:01:20 - 00:01:06:00
Każdy Polak musi odpowiedzieć
jedną rzecz,jeżeli pytają o życie.

00:01:06:03 - 00:01:08:24
Zwłaszcza Polak taki jak ja, 
który tak długo żył.

00:01:09:07 - 00:01:11:13
Bo zupełnie co innego ludzie,
 którzy dziś wchodzą.

00:01:11:23 - 00:01:13:20
Którzy teraz osiągają pełnoletnie i tak dalej.

00:01:13:24 - 00:01:15:07
Oni mieli trochę inne życie.

00:01:15:21 - 00:01:19:04
Ale ludzie mego pokolenia 
muszą troszeczkę powiedzieć

00:01:19:04 - 00:01:20:10
tak jak mam.

00:01:20:10 - 00:01:23:05
Jak to Mickiewicz powiedział 
w Konradzie Walendrodzie:

00:01:23:20 - 00:01:26:15
"Szczęścia w domu nie znalazł, 

00:01:26:15 - 00:01:28:02
bo go nie było w ojczyźnie".

00:01:28:19 - 00:01:30:03
muzyka 

00:01:37:02 - 00:01:41:13
Jeżeli patrzę wstecz 
na te lata, które przeżyłem.

00:01:41:18 - 00:01:45:11
To mogę stwierdzić,
 że uczestniczyłem co najmniej

00:01:45:11 - 00:01:46:18
w trzech epokach.

00:01:47:05 - 00:01:49:07
Bodaj czy nie w czwartą wchodzimy.

00:01:49:21 - 00:01:53:19
Bo najpierw do roku 1918.

00:01:54:00 - 00:01:56:00
Przed wojną, wielka wojna.

00:01:56:14 - 00:01:57:16
Zupełnie inny świat.

00:01:57:21 - 00:01:59:19
Świat jeszcze feudalny, świat klasowy.

00:02:00:09 - 00:02:01:17
Nie było Polski.

00:02:01:21 - 00:02:05:13
Nie było tych państw nowych, 
które powstały na gruzach.

00:02:05:13 - 00:02:08:00
Po upadku trzech zaborczych państw.

00:02:08:10 - 00:02:09:10
To jest jedna epoka.

00:02:09:13 - 00:02:11:18
Druga epoka to okres międzywojenny.

00:02:12:04 - 00:02:13:12
Okres niepodległości.

00:02:13:16 - 00:02:14:20
Okres bardzo piękny.

00:02:15:05 - 00:02:17:18
Chyba najładniejszy okres w moim życiu.

00:02:18:05 - 00:02:22:04
Poza tym okres trzeci to powojenne czasy.

00:02:22:12 - 00:02:23:14
Czasy komunizmu.

00:02:23:17 - 00:02:26:06
I teraz wchodzimy w epokę czwartą.

00:02:26:15 - 00:02:27:16
Ruiny komunizmu.

00:02:27:19 - 00:02:29:09
Przecież zupełnie nowy świat się tworzy.

00:02:30:06 - 00:02:31:15
muzyka 

00:02:36:18 - 00:02:38:10
Mój ojciec umarł 
kiedy ja miałem trzy lata.

00:02:38:10 - 00:02:41:14
Także wychowywany byłem przez matkę.

00:02:41:20 - 00:02:44:22
I trzy starsze siostry
też oddziaływały na mnie.

00:02:45:10 - 00:02:48:01
W pewnym stopniu wychowawczo 
bo ich przykład. I tak dalej.

00:02:48:18 - 00:02:50:12
Wszystkich kochałem i lubiłem.

00:02:51:03 - 00:02:53:02
Bardzo miłe, dobre osoby.

00:02:53:22 - 00:02:57:09
Ale kobieca aura w domu nie jest najlepsza,

00:02:57:13 - 00:02:58:09
dla samotnego chłopca.

00:03:02:15 - 00:03:06:14
Czuję się Polakiem pochodzącym 
z Wielkiego Księgostwa Litewskiego.

00:03:06:22 - 00:03:11:17
Ale to, że pochodzę z Wielkiego 
Księgostwa Liitewskiego to ma duże znaczenie.

00:03:12:04 - 00:03:13:12
Tego Rosjanie powiedzieliby:

00:03:13:13 - 00:03:15:00
"Bez wodki nie rozbieriosz".

00:03:16:14 - 00:03:21:01
"Wszystkie piękno mojej duszy
 przez Wilno pieszczone".

00:03:21:07 - 00:03:22:08
To Piłsudski powiedział.

00:03:22:21 - 00:03:24:04
Więc ja bym powiedział też, że wszystko

00:03:24:04 - 00:03:27:07
co w sobie mam to było
 w Wilnie wyhodowane.

00:03:27:23 - 00:03:30:00
I tu na tych terenach, tu w

00:03:30:00 - 00:03:32:03
tych krajobrazie, wśród tych zabytków.

00:03:32:17 - 00:03:36:16
Nie zdawało się wtedy sobie sprawy
 jak bardzo to działa.

00:03:39:11 - 00:03:40:20
muzyka 

00:03:53:18 - 00:03:56:02
Wilno było odsunięte od przemysłu.

00:03:56:02 - 00:03:59:02
Odsunięte od gwaru centralnej Polski.

00:03:59:17 - 00:04:02:02
Miasta centralnej Polski ogromnie rosły.

00:04:02:22 - 00:04:04:18
W tym czasie Wilno przez te lata

00:04:04:18 - 00:04:06:07
prawie nie wzrosło.

00:04:08:01 - 00:04:10:14
Granice były zamknięte 
na wszystkie strony z Wilna.

00:04:11:01 - 00:04:13:11
Granica z Litwą była szczelnie zamknięta.

00:04:13:15 - 00:04:15:00
Nie było stosunków dyplomatycznych.

00:04:15:02 - 00:04:15:24
Były zerwane stosunki.

00:04:16:03 - 00:04:18:03
Była martwa granica z Litwą.

00:04:18:13 - 00:04:19:13
Bardzo długa granica.

00:04:19:23 - 00:04:23:24
Z Sowietami teoretycznie był ten kontakt.

00:04:23:24 - 00:04:25:19
Ale raz na tydzień zdaje się pociąg

00:04:25:19 - 00:04:27:02
chodził z Wilna do Mińska.

00:04:27:04 - 00:04:28:07
Raz na tydzień tylko.

00:04:28:24 - 00:04:30:24
I bardzo wielkie formalności i tak dalej.

00:04:31:02 - 00:04:32:04
Też granica zamknięta.

00:04:32:14 - 00:04:33:24
Czyli Wilno było w worku.

00:04:35:12 - 00:04:36:21
muzyka 

00:04:44:04 - 00:04:47:12
W gruncie rzeczy
w Wilnie jest osobny naród.

00:04:48:10 - 00:04:50:23
Jedni mówią po litewsku, inni mówią po

00:04:50:23 - 00:04:53:07
polsku, jeszcze inni po białorusku.

00:04:53:10 - 00:04:55:16
Ale wszystkich łączy jedna wspólna rzecz.

00:04:55:16 - 00:05:00:23
Kult Ostrej Bramy
 i kult Matki Boskiej Ostrobramskiej.

00:05:01:07 - 00:05:04:03
I to tworzy właściwie wspólnotę narodową.

00:05:04:12 - 00:05:06:20
Bardzo słaby na całą Polsce sanktuarium.

00:05:07:10 - 00:05:10:01
No obraz jest rzeczywiście wyjątkowej piękności.

00:05:11:00 - 00:05:13:11
Jakaś taka słodycz tego obrazu.

00:05:13:23 - 00:05:16:09
Dalej zwracam uwagę, że jest to rzadki

00:05:16:09 - 00:05:18:10
wypadek Matka Boska bez Chrystusa.

00:05:18:13 - 00:05:19:04
Jest sama.

00:05:19:16 - 00:05:21:17
Sama tylko ręce złożone na pierwszym.

00:05:21:17 - 00:05:22:06
Jest sama.

00:05:22:22 - 00:05:25:16
Jak mówią, zrodziła się taka legenda, 

00:05:25:16 - 00:05:27:19
że to jest, jak gdyby portret Matki Boskiej,

00:05:28:00 - 00:05:28:22
kiedy była w ciąży.

00:05:32:12 - 00:05:35:16
Do Warszawy było pięć godzin jazdy
 pociągiem pośpiesznym.

00:05:36:09 - 00:05:38:19
I żyło się sprawami ogólnopolskimi.

00:05:39:03 - 00:05:41:08
Z tym, że nad Wilnem ciążył Piłsudski

00:05:41:08 - 00:05:43:21
jako pochodzący z Wilna, a dyktator polski.

00:05:44:10 - 00:05:45:12
Kochający to Wilno.

00:05:45:23 - 00:05:49:12
Najlepszy dowód testament, że serce i obok

00:05:49:12 - 00:05:50:24
matki złożyć na Rosie.

00:05:50:24 - 00:05:54:05
Ale poza tym ogólnopolskie problemy, 
wszystkie polskie

00:05:54:05 - 00:05:57:04
wybory i tak dalej przeżywaliśmy
 z całą Polską razem.

00:05:57:08 - 00:05:59:21
No Wilno było integralnie z Polską złączone.

00:06:00:10 - 00:06:02:07
Właśnie w tej chwili jak tu stoimy

00:06:02:07 - 00:06:04:18
to patrzę, z jednej strony są trzy

00:06:04:18 - 00:06:07:19
krzyże, a z drugiej strony nad Wilnem

00:06:07:19 - 00:06:10:07
łopocąca litewska chorągiew.

00:06:10:17 - 00:06:13:24
Cały dylemat Wilna tutaj się jawi.

00:06:14:23 - 00:06:18:07
Litwini wielokrotnie mówią: "Za nadto nas kochacie,

00:06:18:13 - 00:06:21:13
mniej kochajcie, a więcej rozumiejcie".

00:06:22:03 - 00:06:24:07
Ja myślę, że to są rozumne słowa,

00:06:24:22 - 00:06:27:01
tylko, że na nie ma żadnej rady.

00:06:27:14 - 00:06:29:11
Obie strony muszą się z tym pogodzić.

00:06:30:10 - 00:06:33:14
No bo między nami stanął
na przykład Mickiewicz.

00:06:33:17 - 00:06:35:19
Stoi i na to nie ma żadnej rady.

00:06:35:22 - 00:06:38:12
Mickiewicza się ani z kultury polskiej 

00:06:38:12 - 00:06:41:24
nie wyeliminuje, 
ani także z historii litewskiej 

00:06:41:24 - 00:06:43:10
się nie wyeliminuje.

00:06:43:10 - 00:06:46:02
No i on napisał tę inwokację śliczną

00:06:46:02 - 00:06:49:18
Litwo ojczyzna moja i potem te słowa,

00:06:49:22 - 00:06:51:11
które idą są tak piękne i tak

00:06:51:11 - 00:06:54:11
urzekające, że wchodzą w serce każdego Polaka

00:06:54:11 - 00:06:56:02
i tego się nie wytrzebi.

00:06:57:02 - 00:07:01:02
Ja przypominam jeszcze 
z Sonetów Krymskich inne słowa:

00:07:02:01 - 00:07:07:13
"Litwo! wdzięczniej mi Twe szumiące lasy  

00:07:08:02 - 00:07:11:04
niż Słowiki Baj daru

00:07:11:04 - 00:07:17:06
i weselszy deptałem Twoje trzełzawice, 
niż rubinowe morwy, złote ananasy".

00:07:17:11 - 00:07:19:24
Proszę, no to są te inwokacje 

00:07:19:24 - 00:07:22:04
do Wilna, do Litwy, 
Litwa nazwana ojczyzną.

00:07:22:15 - 00:07:24:24
To się stało, to jest, to zostanie.

00:07:25:13 - 00:07:29:08
Litwini mówią być może niestety zostanie.

00:07:29:19 - 00:07:31:19
My mówimy na szczęście zostanie.

00:07:32:06 - 00:07:35:05
Tutaj jest ta cała rozbieżność, ale rozwód

00:07:35:05 - 00:07:36:07
jest niemożliwy.

00:07:36:19 - 00:07:40:05
Trzeba jak najmocniej 
rozdzielić dwie państwowości, 

00:07:40:05 - 00:07:44:02
dwie racje stanu, 
inne interesy i tak dalej.

00:07:44:10 - 00:07:47:22
Pełną suwerenność Litwy uznać, ale te pewne

00:07:47:22 - 00:07:52:08
powiązania w kulturze, 
rozwód w kulturze uzyskać się nie da.

00:07:54:04 - 00:07:55:14
Bardzo znamienne.

00:07:56:01 - 00:08:00:14
Wilno łapało profesorów 
na profesorów młodych naukowców

00:08:00:14 - 00:08:02:18
z innych dzielnic Polski.

00:08:03:00 - 00:08:06:13
Pigoń na przykład
zrobił habilitację w Krakowie,

00:08:06:16 - 00:08:10:10
czekał na posady, 
Wilno zaproponowało mu i tak dalej.

00:08:10:13 - 00:08:14:10
Takich wypadków mój Wróblewski też,

00:08:14:10 - 00:08:16:21
 który mnie dawał doktorat,
 też nie pochodził z Wilna.

00:08:16:23 - 00:08:19:23
Przyjechał, ale wszyscy,
 że tak powiem, 

00:08:19:23 - 00:08:22:05
zakochiwali się Wilnie
 i temu się nie dziwię.

00:08:22:15 - 00:08:24:24
Pamiętam jak Aleksander Bocheński
 powiedział do mnie:

00:08:25:11 - 00:08:27:24
"Bo u was ludzie myślą, 
a u nas działają".

00:08:28:13 - 00:08:29:16
To było bardzo znamienne.

00:08:30:02 - 00:08:31:15
U nas to znaczy w Warszawie.

00:08:31:17 - 00:08:33:20
U nas działają,
 ale u was ludzie myślą.

00:08:35:17 - 00:08:39:05
Mój autorytet największy, 
który na mnie działał,

00:08:39:06 - 00:08:41:22
to Marian Zdziechowski, 
który tu był rektorem,

00:08:42:00 - 00:08:42:24
tutaj mieszkał.

00:08:43:13 - 00:08:47:09
Ja go wielbiłem i zostałem jego sekretarzem

00:08:47:09 - 00:08:50:18
później, po skończeniu uniwersytetu, przez kilka lat.

00:08:51:05 - 00:08:54:09
Zaznaczam, że bezpłatnym sekretarzem,
 tak jak Michnik

00:08:54:09 - 00:08:56:21
był przy Antonim Słonimskim.

00:08:57:12 - 00:09:00:07
Więc ja taką rolę pełniłem
 przy Marianie Zdziechowskim.

00:09:00:10 - 00:09:02:02
Wydawałem ją, pomagałem mu.

00:09:02:02 - 00:09:04:24
I gdyby nie Zdziechowski, 
to bym odszedł z kościoła.

00:09:06:07 - 00:09:10:11
Zdziechowski był kantystą, 
znaczy nasiąknięty Kantem.

00:09:11:12 - 00:09:15:18
I te rozróżnienie płaszczyzny: 
praktische Vernunft

00:09:15:18 - 00:09:20:01
i theoretische Vernunft,
że umysłowo można nie móc

00:09:20:01 - 00:09:24:07
zrozumieć, nie ogarnąć, buntować się itd.,

00:09:24:07 - 00:09:30:05
ale praktische Vernunft, to znaczy 
 rozum praktyczny, dyktuje nam co innego.

00:09:30:05 - 00:09:33:15
I Zdziechowski mówił, że jestem katolikiem, pomimo,

00:09:34:06 - 00:09:36:05
że rozumowo nie mogę uwierzyć.

00:09:36:15 - 00:09:39:11
Pomimo, że rozumowo odrzucam, ale jestem katolikiem.

00:09:39:23 - 00:09:43:04
A dlaczego odpowiadał na to po kantowsku:

00:09:43:15 - 00:09:47:17
"Niebo gwiaździste nade mną 
i ustawa moralna we mnie".

00:09:48:01 - 00:09:50:03
I te dwie rzeczy mówią mi niechybnie.

00:09:50:14 - 00:09:53:10
Niebo gwiaździste nade mną i ustawa moralna,

00:09:53:13 - 00:09:56:08
mój instynkt moralny we mnie, że musi

00:09:56:08 - 00:09:58:06
być jakiś Pan Bóg, musi być sprawiedliwość,

00:09:58:09 - 00:09:59:06
musi być życie wieczne.

00:09:59:06 - 00:10:01:06
A to nas prowadzi w stosunku do Kościoła.

00:10:01:23 - 00:10:03:23
Nie rozumiem, ale przyjmuję.

00:10:04:18 - 00:10:06:06
No i na tej zasadzie ja mogłem

00:10:06:06 - 00:10:08:10
wrócić do Kościoła, bo to była tej

00:10:08:10 - 00:10:12:22
filozofii, która rozdzielała 
strony intelektualne i strony moralne.

00:10:14:12 - 00:10:15:21
muzyka 

00:10:17:23 - 00:10:21:16
Podczas nauki w Państwowym Gimnazjum Wileńskim imienia

00:10:21:16 - 00:10:26:05
króla Zygmunta Augusta Stanisław Stomma został członkiem

00:10:26:05 - 00:10:30:03
organizacji PET, nieuznawanej przez władze szkoły.

00:10:30:07 - 00:10:33:12
Ja zostałem tam wciągnięty 
w organizację, która już istniała.

00:10:34:13 - 00:10:38:00
Ale była duża zbieżność 
z późniejszym "Odrodzeniem",

00:10:38:11 - 00:10:40:00
bo ludzie z PET-u weszli później

00:10:40:00 - 00:10:42:19
do "Odrodzenia" i zapłodnili to "Odrodzenie".

00:10:43:15 - 00:10:45:17
No w PET-cie ja wciągnąłem 

00:10:45:17 - 00:10:48:09
do PET-u Czesława Miłosza, 

00:10:48:09 - 00:10:50:08
Który był o dwie klasy
 młodszy ode mnie.

00:10:50:13 - 00:10:52:22
To też kiedyś jak byłem w San Francisco,

00:10:52:22 - 00:10:55:14
 Miłosz dał mi książkę z dedykacją

00:10:55:14 - 00:10:59:10
i napisał: "Stasiowi Stommie, 
który wciągnął mnie do masonerii", 

00:10:59:10 - 00:11:01:21
co było bardzo nieprawdziwe, 

00:11:01:21 - 00:11:05:12
bo ten PET był oskarżany 
o masońskie przynależności.

00:11:06:00 - 00:11:07:03
Ale ja nic o tym nigdy 

00:11:07:03 - 00:11:09:02
nie słyszałem i nie widziałem, 
żadnych masonów

00:11:09:02 - 00:11:12:00
 nie widziałem na oczy 
i niczym idei masońskich

00:11:12:00 - 00:11:14:15
tam nie było, po prostu
 swobodne dyskusje koleżeńskie.

00:11:15:19 - 00:11:19:15
Natomiast starsze roczniki, 
które przeszły na uniwersytet

00:11:20:15 - 00:11:23:04
i już odeszły z PET-u, należały

00:11:23:04 - 00:11:26:09
takiej Alfy, one trochę mogły mieć jakieś

00:11:26:09 - 00:11:30:20
rzeczywiście powiązania.
 Być może gdzieś tam za

00:11:30:20 - 00:11:33:01
dziesiątą górą,
 za dziesiątą rzeką siedzieli jacyś

00:11:33:01 - 00:11:35:11
straszni masoni, którzy liczyli na to,

00:11:35:11 - 00:11:37:23
 że wyhodują sobie tych intelektualistów

00:11:37:23 - 00:11:40:24
wyhodowali raczej elitę katolicką,
czyli nie sprawdziły się rachunki,

00:11:40:24 - 00:11:43:11
 jeżeli naprawdę tam za kulisami

00:11:43:11 - 00:11:44:21
byli jacyś masoni.

00:11:50:14 - 00:11:54:07
Tutaj było seminarium Wydziału Prawa, 

00:11:54:07 - 00:11:57:14
tędy się wchodziło, seminaria 
Wydziału Prawnego były tu, 

00:11:57:14 - 00:12:00:14
a tu te okna dwa na dole 
były przydzielone 

00:12:00:14 - 00:12:06:02
Stowarzyszeniu Młodzieży 
Akademickiej i Katolickiej "Odrodzenie",

00:12:06:13 - 00:12:11:18
które było ogólnopolskim
 stowarzyszeniem i one wydało

00:12:11:18 - 00:12:16:06
właściwie można powiedzieć 
w dużym stopniu polską

00:12:16:06 - 00:12:19:24
elitę katolicką, 
mianowicie Stefan Świerzawski, Czesław Zgorzelski,

00:12:20:02 - 00:12:23:02
Jerzy Turowicz, Antoni Gołub

00:12:23:02 - 00:12:24:22
 i wszyscy to byli członkowie "Odrodzenia".

00:12:25:10 - 00:12:27:22
Jerzy Turowicz kiedyś
 powiedział w ten sposób:

00:12:27:22 - 00:12:31:18
"Miałem bardzo dobrą rodzinę,
 która dobrze mnie wychowywała, 

00:12:31:18 - 00:12:35:10
ale muszę powiedzieć pomimo wszystko,

00:12:35:10 - 00:12:38:19
 że mnie urobiło i wychowało "Odrodzenie"", 

00:12:38:19 - 00:12:42:08
To było niesłychanym komplementem 
dla tego naszego stowarzyszenia "Odrodzenie",

00:12:42:17 - 00:12:45:03
które tutaj miało swoją siedzibę.

00:12:45:21 - 00:12:50:02
Początkowo prezesem był
 Henryk Dębiński, znana postać,

00:12:50:05 - 00:12:52:13
który potem przeszedł do komunizmu, miał proces

00:12:52:13 - 00:12:54:17
i tak dalej, 
a po Henryku Dębińskim

00:12:54:17 - 00:12:57:08
byłem ja prezesem tego "Odrodzenia" przez dwa

00:12:57:08 - 00:12:59:21
lata do ukończenia studiów.

00:13:00:04 - 00:13:04:03
Po ukończeniu studiów
 jeszcze utrzymywałem żywy kontakt z "Odrodzeniem".

00:13:04:07 - 00:13:07:11
To jest stowarzyszenie,
 które mnie urobiło, 

00:13:07:11 - 00:13:10:17
można powiedzieć mnie politycznie, 
ideowo i tak dalej uformowało.

00:13:11:11 - 00:13:18:23
To była organizacja katolicka, 
która głosiła prądy postępowe

00:13:18:23 - 00:13:23:04
 i domagała się w katolicyzmie 
pewnych reform,

00:13:23:04 - 00:13:27:08
 pewnych zmian dopasowujących
 wzorzec kulturowy katolicki

00:13:27:17 - 00:13:30:01
do nowych czasów, do czasów,

00:13:30:01 - 00:13:32:09
 które jak myśmy już przeczuwali nadejdą.

00:13:33:01 - 00:13:36:23
Czyli można powiedzieć, 
zawczasu wyczuła okres posoborowy.

00:13:37:08 - 00:13:42:06
To było antycypowanie 
okresu posoborowego w kościele katolickim.

00:13:42:18 - 00:13:44:05
Ale to nie tylko to było.

00:13:44:14 - 00:13:46:06
To było w ogóle we wszystkich dziedzinach

00:13:46:06 - 00:13:49:07
szukanie nowego wzorca katolickiego.

00:13:49:07 - 00:13:54:13
Na przykład nas już raził 
indeks Librorum Prohibitorum,

00:13:54:13 - 00:13:57:18
 że się zakazywało 
czytać pewne książki i tak dalej.

00:13:58:07 - 00:14:00:18
Uważaliśmy to za śmieszną formę,

00:14:00:18 - 00:14:05:21
 przestarzałą, ale byliśmy bardzo oględni,
 no bo w kościele wszelkie zmiany

00:14:05:21 - 00:14:11:13
 trzeba bardzo ostrożnie proponować
 i nie można stawiać zbyt ostro.

00:14:11:17 - 00:14:15:10
Niby od początku miałam 
te dziwne inklinacje polityczne,

00:14:15:10 - 00:14:18:08
 ale pierwszy chrzest bojowy odebrałem 

00:14:18:08 - 00:14:22:08
w roku 1931 jesienią w Wilnie w czasie

00:14:22:08 - 00:14:24:01
wielkich zajście antysemickich.

00:14:24:09 - 00:14:26:14
Wtedy doszło do zajście antysemickich.

00:14:27:03 - 00:14:29:06
W Wilnie po raz pierwszy były te zajścia.

00:14:29:20 - 00:14:32:05
I w czasie tych zajściach pechowo

00:14:32:05 - 00:14:35:19
 na początku pierwszego dnia 
został zabity student polski

00:14:35:19 - 00:14:38:03
przez jakiegoś chuligana żydowskiego.

00:14:38:03 - 00:14:40:00
Były po prostu starcia na ulicy i

00:14:40:00 - 00:14:42:18
jakiś chuligan żydowski rzucił do dorożki,

00:14:42:18 - 00:14:44:23
 w której jechał ten student
 kamień i tym

00:14:44:23 - 00:14:48:14
kamieniem tak ugodziło, 
że zabił tego studenta Polaka, 

00:14:48:14 - 00:14:52:02
co spowodowało rozruch straszliwy 
w całym mieście.

00:14:52:17 - 00:14:55:08
Wtedy rzeczywiście zaczęto bić szyby wszędzie

00:14:55:08 - 00:14:58:11
 i cała ogromna część 
polskiej ludności wzięła udział

00:14:58:11 - 00:15:00:06
w tej manifestacji groźnej antyżydowskiej.

00:15:01:09 - 00:15:03:17
Otóż myśmy wtedy na uniwersytecie 
pomimo wszystko

00:15:03:17 - 00:15:07:06
nie stracili głowy, znaczy "Odrodzenie" wileńskie 

00:15:07:06 - 00:15:11:08
plus bardzo niewielkie grupy 
młodzieży akademickiej, 

00:15:11:08 - 00:15:13:12
które nie straciły głowy 
i były z nami 

00:15:13:12 - 00:15:16:01
i hamowały ten ruch antysemicki.

00:15:16:01 - 00:15:19:18
Mówiliśmy, że pomimo wszystko fakt,
 że chuligan jakiś zabił

00:15:19:18 - 00:15:21:10
 i jest aresztowany i będzie

00:15:21:10 - 00:15:23:23
odpowiadał i tak dalej, nie uprawnia 

00:15:23:23 - 00:15:27:10
do rozwijania sklepów żydowskich 
i do bicia koleżanek

00:15:27:10 - 00:15:28:20
i kolegów na uniwersytecie.

00:15:29:16 - 00:15:32:05
Więc bardzo ostro śmy wystąpili.

00:15:32:08 - 00:15:35:16
Wtedy ja napisałem artykuł,
 który ksiądz Miesztowicz

00:15:35:16 - 00:15:38:16
zaniósł do Sława Wileńskiego 
i artykuł ukazał się

00:15:38:16 - 00:15:40:23
 na pierwszej stronie "Słowa Wileńskiego".

00:15:40:24 - 00:15:45:02
Mam dotychczas te egzemplarze
 pod tytułem "Pod prąd Niagary".

00:15:46:01 - 00:15:48:17
"Pod prąd Niagary" znaczyło
 pod prąd tego całego nurtu

00:15:48:17 - 00:15:51:15
antysemickiego, które Wilno zalało wtedy.

00:15:52:05 - 00:15:55:04
Otóż ten artykuł wywoływał wtedy 
straszne protesty.

00:15:55:20 - 00:15:59:16
Także moja matka bała się,
 żebym ja nie wychodził na ulicę, bo obiją.

00:16:00:00 - 00:16:02:12
Mówiła: "Antysemici, obiją".

00:16:03:00 - 00:16:07:05
Ale jakoś to przeszło szczęśliwie,
 że do tego nie doszło.

00:16:07:10 - 00:16:08:22
Ale w każdym razie to był chrzest bojowy.

00:16:09:22 - 00:16:12:12
Do dziś dnia czuję się bardzo szczęśliwy,

00:16:12:22 - 00:16:17:05
że tak ładnie zacząłem 
swoją karierę polityczną i dziennikarską.

00:16:18:02 - 00:16:22:05
Pracę doktorską Stanisław Stomma 
obronił w Wilnie

00:16:22:05 - 00:16:25:24
na Uniwersytecie Stefana Batorego 
w roku 1937.

00:16:26:18 - 00:16:28:02
muzyka 

00:16:30:20 - 00:16:32:18
Ja miałem dwa razy Zaleszczyki.

00:16:33:01 - 00:16:37:02
Raz 17 września 1939 roku.

00:16:37:19 - 00:16:40:16
Jak dowiedziałem się, 
że Armia Sowiecka przekroczyła granicę, 

00:16:40:16 - 00:16:42:17

wtedy pobiegłem natychmiast 

00:16:42:17 - 00:16:45:20
do Antoniego Gołubiewa, 
bardzo godzinie rannej

00:16:45:20 - 00:16:49:10
 powiedziałem, że ja idę na Litwę,
 bo ja nie będę

00:16:49:10 - 00:16:53:00
witał tutaj Armii Czerwonej, 
bo ja wiem czym to grozi.

00:16:53:11 - 00:16:55:19
Tym bardziej, 
że w ostatniej chwili wydawałem

00:16:55:19 - 00:16:58:21
Kurier Wileński jako Redaktor Naczelny,

00:16:58:21 - 00:17:01:14
 bo Józef Święcicki, mój przyjaciel, 
poszedł do wojska 

00:17:01:14 - 00:17:04:01
i ja zastępowałem go jako 
Redaktor Naczelny 

00:17:04:01 - 00:17:06:03
jednego z trzech dzienników 
w Wilnie wychodzących.

00:17:06:23 - 00:17:08:09
Więc powiedziałem, że ja nie zostaję.

00:17:08:22 - 00:17:11:07
No i wtedy uciekłem, tylko nie na

00:17:11:07 - 00:17:14:09
Litwę, na Łotwę, 
dlatego że Gołubiew maszerując

00:17:14:09 - 00:17:17:24
już z plecakami spotkaliśmy autobus,

00:17:18:02 - 00:17:21:10
"Lot", gdzie pracował brat Gołubiewa, 

00:17:21:10 - 00:17:24:20
ewakuował się na Łotwę,
 ponieważ było przyjemniej jechać 

00:17:24:20 - 00:17:27:02
niż iść, więc siedliśmy do tego
 i pojechaliśmy na Łotwę,

00:17:27:02 - 00:17:30:12
i całą zimę 1939-1940

00:17:30:12 - 00:17:32:02
przebywałem na Łotwie.

00:17:32:11 - 00:17:35:24
Natomiast drugie Zaleszczyki, potem wróciłem,

00:17:35:24 - 00:17:38:01
Łotwa i Litwa zostały wcielone 
do Związku Radzieckiego, 

00:17:38:01 - 00:17:40:02
bo wtedy nie było sensu siedzieć

00:17:40:02 - 00:17:41:16
na Łotwie, a nie w domu, 

00:17:41:16 - 00:17:42:09
więc wróciłem do domu.

00:17:42:09 - 00:17:47:08
Drugi raz uciekałem w roku 1944, 

00:17:47:08 - 00:17:51:19
7 lipca 1944, w chwilę bardzo dramatycznej, 

00:17:51:19 - 00:17:54:08
w chwili, gdy zaczynało się powstanie

00:17:54:12 - 00:17:59:08
 tzw. wileńskie przeciwko władzy
 niemieckiej, przeciwko Niemcom.

00:17:59:23 - 00:18:03:21
I AK otrzymało rozkaz współdziałania z Armią

00:18:03:21 - 00:18:06:14
Sowiecką przy zdobywaniu Wilna.

00:18:07:12 - 00:18:09:02
Otóż ja wtedy powiedziałem, że ja nie

00:18:09:02 - 00:18:10:19
wierzę w to współdziałanie.

00:18:10:19 - 00:18:13:21
Ono skończy się tragicznie na najbliższych dniach,

00:18:14:06 - 00:18:16:06
a po wtóre za tą sprawę

00:18:16:06 - 00:18:19:07
 nie chcę dawać głowy, 
a po wtóre wiem,

00:18:19:14 - 00:18:22:14
co będzie Wilno czekało, że Wilno będzie

00:18:22:14 - 00:18:23:22
włączone do Związku Radzieckiego.

00:18:24:11 - 00:18:26:05
Wszystko dla mnie było zupełnie jasne

00:18:26:05 - 00:18:28:17
 i dziwiłem się, jak można 
tego nie rozumieć.

00:18:28:20 - 00:18:30:18
Pytałem, a co AK ma zamiar zrobić?

00:18:31:04 - 00:18:33:19
Powiesić na Zamkowej Górze 
chorągiew Polską?

00:18:34:00 - 00:18:35:14
No, dla mnie to było zbyt tragiczne,

00:18:35:18 - 00:18:38:01
więc z tego uciekałem i wtedy razem

00:18:38:01 - 00:18:41:20
skojarzyłem się z moją dzisiejszą żoną

00:18:41:20 - 00:18:46:04
 i razem się uciekali, 
jeszcze mając trochę

00:18:46:04 - 00:18:48:14
większe towarzystwo, 
jeszcze jeden młody człowiek, 

00:18:48:14 - 00:18:49:20
do który się dołączył.

00:18:50:05 - 00:18:51:14
muzyka 

00:18:52:02 - 00:18:54:23
Po długich perturbacjach, 
bo nie mieliśmy przepustek,

00:18:55:00 - 00:18:57:00
trzeba było jakoś tam przedzierać się
 przez Niemcy

00:18:57:00 - 00:18:59:08
 i tak dalej, no przedarliśmy się

00:18:59:08 - 00:19:01:09
do Warszawy, 
a w Warszawie trafiliśmy na powstanie.

00:19:01:19 - 00:19:04:22
Tylko, że taki dziwny traw w dniu,

00:19:04:22 - 00:19:06:17
w dniu, w którym wybuchło powstanie, 

00:19:06:17 - 00:19:08:05
to zdaje się był pierwszy sierpnia, tak?

00:19:08:05 - 00:19:10:22
Tak, z rana weszliśmy z Elą
 i z tym właśnie naszym jeszcze 

00:19:10:22 - 00:19:13:22
przyjacielem wspólnym,

00:19:13:22 - 00:19:17:22
weszliśmy do Lasek, tak po prostu 
odwiedzić naszą przyjaciółkę,

00:19:17:22 - 00:19:19:08
 która w Lasek mieszkała.

00:19:19:08 - 00:19:21:00
Już nie mogliśmy z Lasek wrócić, 

00:19:21:00 - 00:19:22:17
bo w Warszawie było powstanie.

00:19:24:01 - 00:19:25:10
odgłosy walki

00:19:53:12 - 00:19:57:07
Moja żona w tym oto tutaj domku,

00:19:57:14 - 00:20:01:02
który jest domem rekolekcyjnym, pełniła tutaj rolę

00:20:01:02 - 00:20:04:16
siostry Miłosierdzia przy rannych powstańcach

00:20:04:16 - 00:20:09:03
Ja stąd poszedłem do partyzantki

00:20:09:03 - 00:20:11:18
 w tutejszych Lasach Kampinoskich.

00:20:12:03 - 00:20:14:20
Między innymi była tak zwana Brygada Wileńska,

00:20:14:24 - 00:20:16:02
która przyszła z Wilna.

00:20:16:15 - 00:20:19:19
Na czele stał kapitan Dolina lub Góra.

00:20:20:03 - 00:20:22:17
On przedtem nazywał się Górą na Wileńszczyźnie,

00:20:22:19 - 00:20:24:00
tutaj nazywał się Doliną.

00:20:24:11 - 00:20:26:01
Ja trafiłem do tego oddziału.

00:20:26:09 - 00:20:28:11
Trzy tygodnie tam byłem w tym oddziale,

00:20:29:00 - 00:20:31:24
ale praktyk wojennych nie miałem.

00:20:31:24 - 00:20:34:24
Także wojenna służba łącznie 
z marszem na Warszawę 

00:20:34:24 - 00:20:36:24
skończyła się bardzo bezkrwawo.

00:20:39:14 - 00:20:41:09
Wróciłem z powrotem do Lasek.

00:20:41:24 - 00:20:45:23
Namówiony zresztą przez 
komendantów tamtej grupy:

00:20:46:20 - 00:20:50:11
"Z pana pożytek 
jako z wojaka nie będzie duży

00:20:50:13 - 00:20:52:24
Niech pan lepiej wraca przez Laski

00:20:52:24 - 00:20:55:01
 w świat, bo pan się tam więcej przyda

00:20:55:01 - 00:20:56:08
niż u nas partyzantce".

00:20:56:19 - 00:20:58:24
Co było chyba mądrą opinią.

00:20:59:17 - 00:21:03:01
I tak zaczęło się na Laskach,
 wróciłem do Lasek.

00:21:03:12 - 00:21:07:08
I później z Lasek w dniu 4 października 1944

00:21:07:08 - 00:21:11:04

 wyjechałem w świat, wędrując do Krakowa.

00:21:12:04 - 00:21:13:24
dzwon dzwoni

00:21:18:13 - 00:21:19:23
Ja się tego wcale nie wstydzę,

00:21:19:23 - 00:21:21:19
 mogę powiedzieć, 
że byłem w seminarium kilka miesięcy.

00:21:22:17 - 00:21:24:19
W Seminarium Duchownym krakowskim.

00:21:26:02 - 00:21:28:03
Arcyksiążęcym, książęcym.

00:21:28:23 - 00:21:31:21
Byłem kilka miesięcy, chociaż ono wtedy było

00:21:31:21 - 00:21:33:22
takie prowizoryczne.

00:21:34:09 - 00:21:37:16
Nie mieściło się w swoim gmachu, 
tylko tu w Pałacu Biskupim.

00:21:38:02 - 00:21:40:21
Częściowo w lokalach 
zajętych przez Tygodnik obecnie.

00:21:41:16 - 00:21:43:07
No i byłem, no i powiadam,

00:21:43:07 - 00:21:47:10
 to jest sprawa osobista, 
którą mogę wyjaśniać 

00:21:47:10 - 00:21:48:24
tylko spowiednikowi w konfesjonale.

00:21:49:22 - 00:21:53:05
To jest epizod w życiu Stanisława Stommy,

00:21:53:09 - 00:21:55:20
który mu przynosi chlubę.

00:21:56:01 - 00:21:58:05
Ale dobrze, że był tylko epizodem, 

00:21:58:05 - 00:22:02:11
bo inaczej nie moglibyśmy korzystać 
z towarzystwa pani Elwiry Stommowej.

00:22:04:09 - 00:22:08:20
Ja też uważam, że głównie ze względu

00:22:08:20 - 00:22:10:15
na Elwirę opuściłem seminarium.

00:22:11:04 - 00:22:13:20
Był w seminarium trzy miesiące.

00:22:15:06 - 00:22:17:22
Zdecydował się, że powołania nie ma, wobec

00:22:17:22 - 00:22:18:23
czego opuścił.

00:22:19:06 - 00:22:22:09
A był w towarzystwie księdza Karola Wojtyły,

00:22:22:24 - 00:22:25:13
późniejszego, jak wiadomo, Jana Pawła II.

00:22:26:13 - 00:22:30:17
Na pewno ta znajomość i przyjaźń odegrała

00:22:30:17 - 00:22:32:10
znaczną rolę.

00:22:33:18 - 00:22:37:24
A gdyby został w seminarium, to dziwne.

00:22:38:03 - 00:22:40:06
Po pierwsze i tygodnik pewnie nie miałby

00:22:40:06 - 00:22:41:05
z niego korzyści.

00:22:41:21 - 00:22:44:11
A może byłbyś dzisiaj biskupem albo kardynałem.

00:22:45:10 - 00:22:47:14
Pewnie z tego mogłyby być jakieś pożytki

00:22:47:14 - 00:22:50:12
dla kościoła i dla Polski, ale myślę,

00:22:50:17 - 00:22:52:19
że i bez tego pożytków jest dosyć

00:22:52:19 - 00:22:54:15
dużo na koncie.

00:22:54:19 - 00:22:59:23
Dziękuję miłemu przyjacielowi za taką dobrą recenzurkę.

00:23:02:15 - 00:23:03:24
muzyka 

00:23:18:15 - 00:23:20:17
Byłem przez cztery lata adiunktem.

00:23:20:17 - 00:23:23:06
Zrobiłem habilitację w międzyczasie tutaj, 

00:23:23:06 - 00:23:25:02
na Uniwersytecie Jagiellońskim, właśnie tutaj.

00:23:26:04 - 00:23:29:15
Kariera została przerwana w roku 1950.

00:23:30:06 - 00:23:33:22
Mianowicie przyszło zwolnienie 
z trzy miesięcznym wypowiedzeniem,

00:23:34:01 - 00:23:36:19
tak jak to reguły pozwalały w ten

00:23:36:19 - 00:23:39:12
czas adiunktowi,
 bo jeszcze docentem mnie 

00:23:39:12 - 00:23:41:11
nie mianowano,
 pomimo że miałem habilitację.

00:23:41:24 - 00:23:44:16
Habilitacja nie była zatwierdzona, 
więc byłem młodszym

00:23:44:16 - 00:23:45:18
pracownikiem naukowym.

00:23:45:18 - 00:23:49:11
I kiedy interweniował jeden z posłów katolickich

00:23:49:11 - 00:23:53:17
podówczas u ministra, minister powiedział: 

00:23:53:17 - 00:23:57:20
"Są pewne inkompatybilia,
 to znaczy nie daje pogodzić,

00:23:57:20 - 00:24:01:10
żeby ktoś był równocześnie 
katolickim redaktorem 

00:24:01:10 - 00:24:03:20
w niezależnym katolickim piśmie

00:24:03:20 - 00:24:05:22
 i jednocześnie na Uniwersytecie.

00:24:06:00 - 00:24:07:18
Niech pan Stomma się decyduje

00:24:07:18 - 00:24:11:15
 i wybiera albo karierę naukową 
na Uniwersytecie Jagiellońskim,

00:24:11:15 - 00:24:14:08
niech zostaje w prasie katolickiej, 

00:24:14:08 - 00:24:16:18
ale połączyć tych rzeczy nie możemy".

00:24:17:11 - 00:24:19:20
No więc ja po krótkim namyśle wybrałem

00:24:19:20 - 00:24:25:10
wówczas jednak pracę społeczną,
 pracę katolicką 

00:24:25:10 - 00:24:28:20
i zrezygnowałem z Uniwersytetu, 
bo taki był warunek postawiony,

00:24:28:20 - 00:24:30:08
 że albo-albo.

00:24:30:15 - 00:24:33:03
Stalinizm mijał stopniowo, ale były niedobre lata,

00:24:33:13 - 00:24:36:07
ale mimo to myśmy w Krakowie przeżyli

00:24:36:07 - 00:24:40:14
je, no że tak powiem 
nie bez pewnego uroku,

00:24:40:14 - 00:24:45:13
 który dawała przyjaźń
 i sympatyczna wspólna dola.

00:24:46:00 - 00:24:49:13
Na przykład Kisiel, czyli Stefan Kisielewski, 

00:24:49:13 - 00:24:52:01
który ostatnio jakoś tak się od nas odwrócił,

00:24:52:12 - 00:24:56:19
nawet kilka razy dosyć niemiło mówił 

00:24:56:19 - 00:24:58:24
o Tygodniku Powszechnym, 
mimo że w nim był,

00:24:58:24 - 00:25:03:08
ale niedawno w telewizji 
właśnie wyrażał się

00:25:03:08 - 00:25:08:06
z zachwytem o tym, 
jaką w czasach stalinowskich

00:25:08:06 - 00:25:11:21
właśnie Tygodnik był oazą odmienną.

00:25:12:02 - 00:25:16:06
No i tak jakoś było, wydawaliśmy to

00:25:16:06 - 00:25:21:11
pismo, pisaliśmy, 
nie mogliśmy pisać wszystkiego, 

00:25:21:11 - 00:25:26:03
cośmy chcieli, ale nigdy nie pisaliśmy czegoś,
 czegośmy nie myśleli.

00:25:26:03 - 00:25:29:23
No i to było dosyć wyjątkowe pismo,

00:25:30:00 - 00:25:33:20
no było takie miejsce w Polsce 
i w Krakowie, gdzie...

00:25:33:20 - 00:25:39:05
Sentymenty wielkie,
Austria przedwojenna była chyba najbardziej

00:25:39:05 - 00:25:43:04
liberalnym państwem 
w historii dotychczasowej świata, 

00:25:43:04 - 00:25:45:21
chyba najbardziej liberalnym,
 bardzo uczciwym państwem, 

00:25:45:21 - 00:25:49:03
bardzo liberalnym państwem,
 taki był Związek Narodów.

00:25:49:18 - 00:25:52:12
Bardzo szanuję tego cesarza, 
który był symbolem,

00:25:52:14 - 00:25:54:11
nie miał władzy, ale miał taki autorytet.

00:25:54:11 - 00:25:57:01
Dlatego bardzo to nawet na serio szanuję,

00:25:57:05 - 00:26:00:21
pomimo że to przyjemnie 
sobie dworować Franciszka Józefa dzisiaj.

00:26:01:16 - 00:26:02:17
Przepraszam, Jerzy ma głos.

00:26:04:09 - 00:26:07:11
Powiedziałem, że ekstremów raczej unikam, 

00:26:07:11 - 00:26:13:12
ale tak podobno Górale, 
jesteśmy w Krakowie, także Galicja,

00:26:13:15 - 00:26:17:05
Górale mówią sobie, 
że polskość to była

00:26:17:05 - 00:26:20:02
ino za Franz Józefa, a potem to

00:26:20:02 - 00:26:23:06
już tylko te sanacje, okupacje i tak dalej.

00:26:24:11 - 00:26:27:09
Może to nie całkiem tak, ale oczywiście

00:26:27:09 - 00:26:30:17
mamy ten tutaj portret, który nam kiedyś

00:26:30:17 - 00:26:35:08
przyjaciele ofiarowali, 
oczywiście w intencji żartobliwej, 

00:26:35:08 - 00:26:38:02
no i niby nie uważamy dzisiaj 

00:26:38:02 - 00:26:41:09
Monarchii Austro-Węgierskiej 
za nasz ideał, 

00:26:41:09 - 00:26:44:02
no ale to były, 
w każdym razie mi się zdaje,

00:26:44:06 - 00:26:50:06
gdziekolwiek w Warszawie
portretu Cara czy w Poznaniu 

00:26:50:06 - 00:26:55:01
portretu Cesarza Wilusia, prawda, 
w Krakowie Franz Józef.

00:26:55:17 - 00:26:58:11
I potem tygodnik został 
zlikwidowany w 1953 roku,

00:26:58:11 - 00:27:01:24
 a mimo to grupa istniała, 

00:27:01:24 - 00:27:06:23
czyli tygodnik nieistniejący,
impartibus infidelium, że tak powiem,

00:27:06:23 - 00:27:08:23
skupiał w dalszym ciągu tych ludzi,

00:27:08:23 - 00:27:11:17
 bo grupa istniała, 
pomimo że pismo już nie istniało.

00:27:11:17 - 00:27:13:10
Poza tym co do grupy, to chcę

00:27:13:10 - 00:27:17:10
powiedzieć, że zawsze mówię wszystkim,
 najważniejszą rzeczą

00:27:17:10 - 00:27:18:17
jest zaufanie wzajemne.

00:27:19:14 - 00:27:21:20
Jak przyszła kwestia bardzo trudnych dni

00:27:21:20 - 00:27:24:11
 dla Tygodnika, likwidacja i tak dalej, ani jeden

00:27:24:11 - 00:27:27:02
człowiek z redakcji nie wyłamał ani jeden

00:27:27:02 - 00:27:29:08
człowiek nie miał wątpliwości,
 ani jedna osoba

00:27:29:08 - 00:27:32:13
nie miała pokusy w szukaniu dla siebie

00:27:32:13 - 00:27:36:07
urządzenia się wygodnego poza grupą, poza środowiskiem,

00:27:36:17 - 00:27:38:00
środowisko było jednością.

00:27:38:00 - 00:27:41:17
To zupełnie byliśmy w identycznej sytuacji, 

00:27:41:17 - 00:27:44:04
jak bliźniacy, jak Kaczyńscy pod tym względem.

00:27:44:15 - 00:27:46:17
Zupełnie w identycznej sytuacji, bo oni, 

00:27:46:17 - 00:27:48:01
ja nie mogliśmy dostać posady.

00:27:48:14 - 00:27:50:19
Przede wszystkim Tygodnik rozbił się o to,

00:27:51:05 - 00:27:53:21
że władze nie chciały zamknąć Tygodnika, 

00:27:53:21 - 00:27:56:21
tylko powiedziały usunąć Turowicza i Stommę 

00:27:56:21 - 00:27:59:13
i dalej wydawajcie sobie, 
tylko usunąć Turowicza i Stommę.

00:28:00:02 - 00:28:01:23
Ani jedna osoba na to się nie

00:28:01:23 - 00:28:03:21
zgodziła i dlatego tygodnik został zamknięty.

00:28:03:21 - 00:28:05:00
Myśmy się zgadzali.

00:28:05:00 - 00:28:06:16
Myśmy się zgadzali, proszę bardzo.

00:28:07:22 - 00:28:09:21
Nikt nie zgodził się z tego,

00:28:09:21 - 00:28:12:16
 dlatego Tygodnik został zamknięty,
 że nie chcieli pogodzić

00:28:12:16 - 00:28:13:24
się z tym, że nas wyrzucą.

00:28:14:07 - 00:28:16:04
Więc patrzę, już jedna wspólnota wyraźna.

00:28:16:16 - 00:28:18:07
I potem w tej samej sytuacji, 

00:28:18:07 - 00:28:20:20
nie mogliśmy być zatrudnieni,
 bo ja jakiś czas

00:28:20:20 - 00:28:25:08
obowiązywała w ogóle takie,
 jakaś kondemnatka zasadnicza,

00:28:25:10 - 00:28:28:10
że nie można było i wtedy znaleźliśmy

00:28:28:10 - 00:28:30:01
pomoc u dobrych ludzi.

00:28:30:01 - 00:28:35:14
Pokazywałem tu księdza Wardeckiego, 
który o to się potroszczył 

00:28:35:14 - 00:28:37:22
i tam pewne natchnienia dobre porobił 

00:28:37:22 - 00:28:39:24
wśród ludzi, 
którzy nam pomagali w tym czasie.

00:28:39:24 - 00:28:42:06
Kościół zwłaszcza jednak pomagał.

00:28:42:23 - 00:28:45:09
Pomagał nam przeżyć nawet materialnie.

00:28:46:21 - 00:28:49:13
W ogóle trzeba było niezależnie od tego,

00:28:49:17 - 00:28:51:21
jak moja żona opowiadała, że trzeba było

00:28:51:21 - 00:28:55:13
niezależnie od tego zarobkować
 w sposób prymitywny.

00:28:55:16 - 00:28:58:06
Ja tam przepisywałem gdzieś chałupniczo.

00:28:58:06 - 00:29:00:13
To tak, ona robiła zabawki,
 pisała na maszynie,

00:29:00:13 - 00:29:02:10
 ja tam coś takiego.

00:29:02:12 - 00:29:05:07
Też pisałam jakiś czas fiszki takie dziwne.

00:29:05:14 - 00:29:07:06
Tu robisz po swojemu i tak dalej.

00:29:07:12 - 00:29:09:21
No to tak się zrobili,
 ale bez tej pomocy dodatkowej

00:29:09:21 - 00:29:13:05
Kościoła byłoby niesłychanie trudno.

00:29:16:09 - 00:29:19:03
Elę Szykowską poznałem w Wilnie jeszcze.

00:29:20:01 - 00:29:21:22
Udzielała mi lekcji języka niemieckiego.

00:29:22:03 - 00:29:26:14
No potem wybraliśmy się 16 lipca 1947.

00:29:26:14 - 00:29:29:24
Wzięliśmy ślub w Kościele Franciszkanów w Krakowie.

00:29:31:07 - 00:29:35:19
Kiedy w 1953 tygodnik zamknięto, ja osobiście

00:29:35:19 - 00:29:38:06
przez te trzy lata wierzyłem, że wróci

00:29:38:06 - 00:29:39:00
i wrócił.

00:29:39:11 - 00:29:41:07
To samo było już na mniejszą dużą

00:29:41:07 - 00:29:46:05
skalę w 1981, kiedy także z początkiem

00:29:46:05 - 00:29:48:13
stanu wojennego Tygodnik był zamknięty.

00:29:48:16 - 00:29:51:07
Najdłużej trwała dla nas ta przerwa, 

00:29:51:07 - 00:29:53:24
bo sześć miesięcy, 
ale po sześciu miesiącach Tygodnik

00:29:53:24 - 00:29:58:17
zaczął wychodzić bez żadnych warunków 
ze strony władz.

00:29:58:19 - 00:30:02:01
Wróciliśmy tak jak w tym samym zespole.

00:30:03:12 - 00:30:06:03
I w pewnej chwili trzeba powiedzieć, 

00:30:06:03 - 00:30:07:14
że przychodzi czas próby.

00:30:08:03 - 00:30:11:15
Przychodzą czasy niedogodne, trudne, no to teraz

00:30:11:15 - 00:30:12:17
dajemy tę próbę.

00:30:13:02 - 00:30:15:03
I trzeba się okazać godnym tej próby.

00:30:15:06 - 00:30:18:13
I to jest wszystko, co wynika
 z pogorszonej sytuacji.

00:30:19:03 - 00:30:20:20
Ja często tak banalnie myślę 

00:30:20:20 - 00:30:21:21
w kategoriach "Trylogii".

00:30:22:16 - 00:30:25:02
Jak to pan Kmicic, nie, nie, gdzież

00:30:25:02 - 00:30:25:15
tam Kmicic?

00:30:25:23 - 00:30:28:00
Pan Zagłoba i pan Wołodyjowski z Heleną

00:30:28:00 - 00:30:29:20
uciekali, Tatarzy za nim gonili.

00:30:30:05 - 00:30:32:00
I w pewnej chwili pan Wołodyjowski zaczął

00:30:32:00 - 00:30:33:23
hamować konia pana Zagłoba.

00:30:34:00 - 00:30:34:21
Mówi: "Co Waść robisz?"

00:30:35:03 - 00:30:37:03
Mówi: "Trudno, już nas dogonią, teraz trzeba

00:30:37:03 - 00:30:37:19
stawiać opór".

00:30:38:07 - 00:30:40:14
Otóż są takie chwile, kiedy trzeba mówić,

00:30:40:16 - 00:30:42:09
trudno, teraz przyjmujemy ten opór.

00:30:42:20 - 00:30:45:02
No i spokojnie przyjąć teraz te nowe

00:30:45:02 - 00:30:48:08
zadanie trudne, które staje, ale przyjąć bez

00:30:48:08 - 00:30:51:03
cienia histerii, rozpaczy itd.

00:30:51:03 - 00:30:53:14
Ale ja przez stresy rozumiem właśnie trochę

00:30:53:14 - 00:30:55:00
z histerii, trochę z rozpaczy.

00:30:56:12 - 00:30:58:10
Partia stanęła na czele przemian.

00:30:58:22 - 00:31:00:11
Za partią stanął naród.

00:31:01:04 - 00:31:03:04
Wiece i manifestacje w całym kraju.

00:31:03:21 - 00:31:04:09
Warszawa.

00:31:04:20 - 00:31:05:13
Politechnika.

00:31:07:08 - 00:31:08:03
Żerań.

00:31:08:21 - 00:31:10:22
Rozprawa ze wstecznymi siłami w partii.

00:31:11:07 - 00:31:13:14
W imię prawdy, w imię dalszej budowy

00:31:13:14 - 00:31:14:05
socjalizmu.

00:31:21:24 - 00:31:25:04
W ręce nowego kierownictwa naród złożył zaufanie

00:31:25:04 - 00:31:26:11
i nadzieję na przyszłość.

00:31:31:03 - 00:31:32:19
Program był jasny.

00:31:33:03 - 00:31:37:10
Suwerenność, praworządność, 
demokratyzacja, a więc odnowa

00:31:37:10 - 00:31:38:12
 we wszystkich dziedzinach życia.

00:31:44:16 - 00:31:46:12
Rozpoczęły się wielkie przemiany.

00:31:47:07 - 00:31:51:00
Ja twierdzę, że w życiu bardzo dużo

00:31:51:00 - 00:31:54:14
decyzji wynika po prostu z konieczności.

00:31:55:06 - 00:31:58:07
Tak samo nasze zaangażowanie polityczne, 

00:31:58:07 - 00:32:01:22
nasze, to znaczy grupy 
Tygodnik Powszechny Znak, 

00:32:01:22 - 00:32:04:17
wynikło po prostu z faktów.

00:32:05:01 - 00:32:08:03
Fakty narzuciły nam tą nową polityczną rolę,

00:32:08:13 - 00:32:10:11
o której byśmy tydzień przed tym nigdy

00:32:10:11 - 00:32:13:20
nie myśleli 
i wykluczylibyśmy tydzień przed tym,

00:32:13:20 - 00:32:16:23
wykluczylibyśmy taką rolę,
 którą ktoś nam proponował.

00:32:17:11 - 00:32:18:12
Ale fakty zmusiły.

00:32:19:03 - 00:32:22:14
Przecież nastąpił ten sławny
 przełom październikowy.

00:32:23:14 - 00:32:25:17
Gomułka został zwolniony z więzienia, 

00:32:25:17 - 00:32:28:14
przybył do Warszawy
 i tutaj zaczął organizować 

00:32:28:14 - 00:32:31:10
swojego rodzaju
 przewrót wewnętrzny w partii.

00:32:31:21 - 00:32:34:14
Skrzydło rewizjonistyczne objęło władzę.

00:32:35:03 - 00:32:39:14
Zostało to natychmiast zauważone 
w Moskwie i negatywnie ocenione.

00:32:40:05 - 00:32:44:04
Przyleciała przecież delegacja
 złożona z czołowych ludzi

00:32:44:04 - 00:32:46:13
Biura Politycznego rosyjskiego

00:32:46:13 - 00:32:49:24
 i wojska rosyjskie zaczęły
 marsz koncentryczny na Warszawę.

00:32:50:09 - 00:32:52:07
I w tych warunkach trzeba było ratować

00:32:52:07 - 00:32:53:12
ten możliwy przewrót.

00:32:53:23 - 00:32:56:05
Gomułka chciał się zwrócić do społeczeństwa, 

00:32:56:05 - 00:33:00:11
oprzeć się do społeczeństwa 
i rozpocząć ewolucję w kierunku demokracji.

00:33:01:06 - 00:33:04:05
Kardynał Wyszyński jeszcze był w Komańczy,

00:33:04:05 - 00:33:06:21
 ale była decyzja już na zwolnienie jego

00:33:06:21 - 00:33:11:00
 i kiedy wrócił natychmiast 
też zajął stanowisko aktywnie

00:33:11:00 - 00:33:14:10
pozytywne do tego nowego przełomu.

00:33:14:20 - 00:33:15:14
Zostaliśmy zaproszeni.

00:33:16:05 - 00:33:19:06
Grupa Tygodnika Powszechnego, 
to znaczy w składzie

00:33:19:06 - 00:33:25:00
wówczas Turowicz, Gołubiew,
 Zawiejski, Woźniakowski i ja

00:33:25:00 - 00:33:26:15
byliśmy u Gomułki.

00:33:27:01 - 00:33:29:08
I Gomułka referował nam jaka jest sytuacja,

00:33:29:10 - 00:33:30:23
że zagrożenie ze wszystkich stron.

00:33:31:08 - 00:33:33:15
Już w Budapeszcie zaczęła się
 wojna domowa.

00:33:34:13 - 00:33:36:01
W Polsce to samo grozi.

00:33:36:05 - 00:33:38:10
Możemy już w każdej chwili być stłumiony.

00:33:38:10 - 00:33:42:05
Stłumiony może być ten ruch reformy, 
który się zaczął.

00:33:42:14 - 00:33:44:08
Musicie pomóc, musicie pomóc.

00:33:44:18 - 00:33:47:15
I zwrócił nam z powrotem od natychmiastowej

00:33:47:15 - 00:33:51:09
decyzji Tygodnik Powszechny, 
który PAKS zagarnął, 

00:33:51:09 - 00:33:54:01
przecież PAKS miał w ręku 
Tygodnik Powszechny, 

00:33:54:01 - 00:33:55:11
taki sfałszowany Tygodnik Powszechny.

00:33:56:05 - 00:33:58:17
On zwrócił nam natychmiast 
Tygodnik Powszechny, ZNAK

00:33:58:17 - 00:34:01:12
 i zaproponował wejście 
na listę posłów, 

00:34:01:12 - 00:34:04:17
bo miały być wybory 
za dwa miesiące 

00:34:04:17 - 00:34:07:13
już zaczynała się ruchawka wyborcza, 

00:34:07:13 - 00:34:12:13
i już zaczęto proponować 
skład listy wyborcze.

00:34:13:00 - 00:34:16:02
Otóż w tych warunkach myśmy 
tego wieczoru u Gomułki 

00:34:16:02 - 00:34:17:11
nie mieli żadnych wątpliwości.

00:34:18:10 - 00:34:19:13
Powiedzieliśmy tak naturalnie.

00:34:20:09 - 00:34:21:12
Nikt nie miał żadnych wątpliwości.

00:34:22:05 - 00:34:23:21
Ani kardynał Wyszyński, ani my.

00:34:24:07 - 00:34:25:13
Trzeba się było angażować.

00:34:25:23 - 00:34:27:19
I co więcej, nikt w społeczeństwie 

00:34:27:19 - 00:34:30:13
nie wyrażał wątpliwości w kwestii tego,
 żeśmy się zaangażowali.

00:34:31:02 - 00:34:32:17
Mieliśmy poparcie olbrzymie.

00:34:33:03 - 00:34:36:07
Powrót do Warszawy w październiku 1956 roku.

00:34:37:07 - 00:34:40:08
Jako głowa kościoła w Polsce odgrywa istotną

00:34:40:08 - 00:34:42:11
rolę w łagodzeniu ówczesnych napięć społecznych.

00:34:43:10 - 00:34:45:06
Ksiądz Prymas poparł wybory.

00:34:45:10 - 00:34:47:04
No poparł wybory, takie jakie były.

00:34:47:11 - 00:34:50:01
Alternatywy zaczęły się rysować wtedy,

00:34:50:01 - 00:34:53:24
 kiedy Gomułka zaczął z Moskwą 
zawierać kompromisy

00:34:53:24 - 00:34:57:18
 i kiedy linia reformy zaczęła się cofać.

00:34:58:06 - 00:35:03:03
Przy każdych nowych wyborach
kończyła się kadencja każdego z Sejmów.

00:35:03:13 - 00:35:06:24
Szliśmy do kardynała Wyszyńskiego
 i pytaliśmy, kontynuować czy nie.

00:35:07:07 - 00:35:11:01
On bez żadnej chwili wahania 
odpowiada:" Tak, kontynuować.

00:35:11:12 - 00:35:14:18
Jesteście reprezentacją symboliczną.

00:35:15:08 - 00:35:18:07
Jest was pięciu 
 na czterystu sześćdziesięciu posłów.

00:35:18:19 - 00:35:20:04
Nic zmienić nie możecie.

00:35:20:16 - 00:35:25:02
Żadnego wpływu realnego
 na kierunek rządu wywierać

00:35:25:02 - 00:35:25:16
nie możecie.

00:35:25:18 - 00:35:29:14
To się decyduje międzynarodowo
 w ogromnej skali się decyduje.

00:35:29:24 - 00:35:31:06
Wy wpływu na to nie macie.

00:35:31:10 - 00:35:32:06
Każdy to rozumie.

00:35:32:16 - 00:35:35:10
Natomiast wy musicie być, żeby być świadkami

00:35:35:10 - 00:35:36:13
takiej dobrej sprawy.

00:35:37:01 - 00:35:40:09
Żeby ludzie widzieli, że ludzie inaczej niż

00:35:40:09 - 00:35:44:06
komuniści myślący są też obecni i głośno

00:35:44:06 - 00:35:46:08
mówią i głośno są w parlamencie".

00:35:46:22 - 00:35:49:12
Jest to pewien plus i pewna różnica,

00:35:50:11 - 00:35:53:22
która różni polski system od systemów innych

00:35:53:22 - 00:35:57:01
demokracji ludowych, 
że tam nawet taka symboliczna

00:35:57:01 - 00:35:58:11
reprezentacja dopuszczona nie była.

00:35:58:24 - 00:36:02:14
U nas była dopuszczona symboliczna reprezentacja.

00:36:02:14 - 00:36:06:00
Myśmy żartobliwie mówili, 
że jesteśmy szpiegami 

00:36:06:00 - 00:36:08:01
kardynała Wyszyńskiego 
na terenie Sejmu.

00:36:08:11 - 00:36:10:06
Często odwiedza ziemię zachodnie.

00:36:10:17 - 00:36:14:00
Oto wizyta we Wrocławiu w 1957 roku.

00:36:14:16 - 00:36:17:12
Podejmuje wtedy żmudne zabiegi 
zmierzające do stabilizacji

00:36:17:12 - 00:36:21:01
polskiej administracji kościelnej 
na naszych ziemiach odzyskanych.

00:36:21:18 - 00:36:27:06
Politycznie zacząłem działać 
na rzecz porozumienia polsko-niemieckiego.

00:36:27:19 - 00:36:29:21
Z chwilą, kiedy zostałem wybrany posłem

00:36:29:21 - 00:36:33:11
 na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej 
w roku 1957.

00:36:34:13 - 00:36:36:23
Dlaczego miałem w sobie pewien impuls 

00:36:36:23 - 00:36:39:10
do działania w kierunku
 pojednania z Niemcami?

00:36:39:20 - 00:36:42:09
Ten impuls zrodził się w dzieciństwie.

00:36:43:10 - 00:36:46:02
Zrobił się w okresie pierwszej wojny światowej.

00:36:46:16 - 00:36:49:18
Jak wiadomo, wojna światowa wybuchła 

00:36:49:18 - 00:36:53:09
w 1914 roku, 
a już w 1915 roku Niemcy

00:36:53:09 - 00:36:55:09
obsadzili całą Litwę.

00:36:56:15 - 00:37:00:08
Na jesieni 1915 front zatrzymał się 

00:37:00:08 - 00:37:03:24
na jeziorze Narocz, z tym, 
że cała Litwa, Wilno itd.

00:37:04:03 - 00:37:05:05
należały do Niemców.

00:37:05:16 - 00:37:08:05
Wojna trwała z Rosją carską, prawda?

00:37:08:24 - 00:37:11:16
Wojna Niemiec i Austrii z Rosją carską.

00:37:12:00 - 00:37:14:24
W okresie tej wojny Piłsudski formował legiony

00:37:14:24 - 00:37:18:01
po stronie jednak niemiecko-austriackiej.

00:37:18:03 - 00:37:20:18
Więc Polska nie była po stronie rosyjskiej.

00:37:21:06 - 00:37:24:20
Niemcy wkraczając na Litwę itd.

00:37:24:22 - 00:37:25:23
kokietowali Polaków.

00:37:26:09 - 00:37:30:23
Przecież Piłsudski był
 w braterstwie broni z Niemcami.

00:37:31:07 - 00:37:34:14
I od wtedy do majątku mojej matki

00:37:34:24 - 00:37:37:17
ciągle zaglądały rozmaite formacje niemieckie.

00:37:38:24 - 00:37:43:15
Maszerujące oddziały zatrzymywały się tam 
na dzień, dwa, trzy itd. i przebywały.

00:37:43:19 - 00:37:47:07
I wtedy nawiązałem kontakt 
z żołnierzami niemieckimi

00:37:47:07 - 00:37:54:12
jeszcze dawnej, cesarskiej armii, 
która jednak nie była podobna do hitlerowskiej.

00:37:55:12 - 00:37:58:14
Wtedy ta armia niemiecka była 
cywilizowaną armią,

00:37:59:03 - 00:38:02:00
która uczestniczyła w wojnie światowej.

00:38:02:20 - 00:38:08:04
Przestrzegając wszelkich reguł 
podówczas jeszcze, konwencji haskich itd.

00:38:08:11 - 00:38:10:16
To wszystko byli młodzi ludzie, którzy zostawili

00:38:10:16 - 00:38:13:03
u siebie w domu dzieci 

00:38:13:03 - 00:38:15:15
i na dzieci reagowali
 bardzo sympatycznie.

00:38:16:06 - 00:38:19:24
Tam zapraszali, sadzali na konia itd. 

00:38:20:11 - 00:38:22:18
Opowiadali o swoich przeżyciach wojennych itd.

00:38:23:08 - 00:38:28:01
Ja się zaprzyjaźniałam
 i stąd powstały moje,

00:38:28:03 - 00:38:32:20
że tak powiem, 
złoża pewnej sympatii bardzo

00:38:32:20 - 00:38:34:24
stłumione w okresie II wojny.

00:38:35:10 - 00:38:38:02
II wojna uczyła tylko awersji do Niemiec

00:38:38:02 - 00:38:41:15
i wstrętu do Niemców, ale we mnie

00:38:41:15 - 00:38:45:14
na dnie trwały te dalsze, te dawne

00:38:45:14 - 00:38:49:00
złoża sympatii z lat I wojny światowej.

00:38:49:10 - 00:38:53:15
I dlatego postanowiłem zająć się 
tą sprawą niemiecką.

00:38:54:08 - 00:38:59:08
Od 1957 roku zaczęliśmy
 energicznie tę sprawę prowadzić.

00:38:59:24 - 00:39:04:04
Tygodnik Powszechny 
był naprawdę awangardą tej sprawy.

00:39:04:11 - 00:39:06:05
W Sejmie Polskim zajmowało się

00:39:06:05 - 00:39:08:20
 tylko koło postów z mojej inicjatywy 

00:39:08:20 - 00:39:11:02
i Mazowiecki się bardzo tym zainteresował.

00:39:11:23 - 00:39:15:14
Pierwszy mój wyjazd pojechaliśmy z żoną 

00:39:15:14 - 00:39:21:23
na zaproszenie katolickiej agentury prasowej
 do Republiki Federalnej

00:39:21:23 - 00:39:25:13
w roku 1958 w maju.

00:39:26:05 - 00:39:27:24
W kwietniu pojechaliśmy, w maju wróciliśmy.

00:39:28:21 - 00:39:30:11
Pojechaliśmy przez Wiedeń.

00:39:31:20 - 00:39:35:24
Otrzymałem wizę oczywiście 
wyjątkowo w Wiedniu,

00:39:35:24 - 00:39:38:06
 bo tu nie było żadnego 
konsulatu przecież NRD,

00:39:38:14 - 00:39:39:20
NRF-u w Polsce.

00:39:39:24 - 00:39:41:05
Wtedy nie było żadnych stosunków.

00:39:41:16 - 00:39:43:14
Nie było w ogóle żadnych 
stosunków społecznych,

00:39:43:16 - 00:39:44:19
żadnych stosunków politycznych.

00:39:45:03 - 00:39:48:19
Był idealny chiński mur 
między Polską i Republiką Federalną.

00:39:49:00 - 00:39:52:21
Zetknąłem się przypadkowo na raucie 
z panem ministrem Brentano 

00:39:52:21 - 00:39:57:07
 i on zaproponował, żeby chętnie mnie przyjął 
na dłuższą rozmowę, na co się zgodziłem.

00:39:57:21 - 00:39:59:12
Zostałem przyjęty w domu, bo nie chciałem

00:39:59:12 - 00:40:01:08
iść do ministerstwa dlatego, że te stosunki

00:40:01:08 - 00:40:04:04
dyplomatyczne były tak wtedy w wrogie 

00:40:04:04 - 00:40:09:05
i zupełnie nie było żadnych 
inklinacji do ułagodzenia

00:40:09:05 - 00:40:10:21
tych stosunków ze strony rządu, więc nie

00:40:10:21 - 00:40:14:22
mogłem robić faktów dokonanych
 jako pomimo wszystko poseł.

00:40:15:10 - 00:40:17:05
Byłem w mieszkaniu u niego 

00:40:17:05 - 00:40:20:17
i w mieszkaniu przez półtorej godziny
 rozmawialiśmy wszystkie bolesne

00:40:20:17 - 00:40:22:03
sprawy poruszając.

00:40:22:16 - 00:40:26:13
I już ta rozmowa wzbudziła we mnie
dość duże nadzieje.

00:40:26:13 - 00:40:28:19
Brentano był bardzo kulturalnym człowiekiem.

00:40:29:10 - 00:40:31:02
Jak wiadomo w okresie wojny był 

00:40:31:02 - 00:40:33:22
na emigracji, czyli nie ponosił żadnej winy

00:40:33:22 - 00:40:39:02
za hitleryzm i bardzo był życzliwie 
do Polski nastrojony 

00:40:39:02 - 00:40:41:02
i mówił, że jego marzeniem jest to,

00:40:41:02 - 00:40:42:20
 żeby stosunki się zaczęły normalizować itd.

00:40:42:20 - 00:40:46:00
czy na ile mój przyjazd pierwszego Polaka,

00:40:46:03 - 00:40:48:00
który bądź co mówić jest i posłem

00:40:48:00 - 00:40:50:04
na Sejm i jest w kontakcie 

00:40:50:04 - 00:40:55:13
z episkopatem i reprezentuje najbardziej 
poczytne polskie pismo niezależne

00:40:55:13 - 00:40:59:04
Tygodnik Powszechny.
Czy ten przyjazd nie jest wróżbą, 

00:40:59:04 - 00:41:02:19
że Polacy zaczną też chcieć
kontaktu z Niemcami 

00:41:02:19 - 00:41:05:09
i że kontakty będą mogły się rozwijać.

00:41:05:09 - 00:41:07:17
Ja wyraziłem wolę, żeby tak właśnie było

00:41:07:17 - 00:41:09:23
jak on chce, ale wysuwałem w stosunku

00:41:09:23 - 00:41:12:01
do niego szereg zastrzeżeń.

00:41:12:03 - 00:41:15:19
Przede wszystkim sprawę 
graniczną wysunąłem, że Polska

00:41:15:19 - 00:41:18:16
nie ma uznanych granic, te nowe granice.

00:41:19:05 - 00:41:21:10
Na co Brentano powiedział, już o tym

00:41:21:10 - 00:41:23:22
opowiadam, wtedy to było dość dyskretne,

00:41:23:22 - 00:41:28:05
on powiedział: "Proszę pana "beatus qui tenet",

00:41:28:05 - 00:41:30:12
Polska trzyma tę ziemię 
i będzie trzymała, nie ma żadnej siły,

00:41:30:12 - 00:41:33:13
 żeby odebrać, 
Niemcy stopniowo się z tym pogodzą,

00:41:33:13 - 00:41:35:08
 tylko ja nie mogę 

00:41:35:08 - 00:41:39:09
za wcześnie tego poruszać,
 te rzeczy muszą dojrzeć".

00:41:41:24 - 00:41:44:09
"Ja nie mogę przeskoczyć własnego cienia".

00:41:48:04 - 00:41:51:02
Pamiętamy okropności hitlerowskiego najazdu.

00:41:51:21 - 00:41:54:19
Sześć milionów Polaków straciło swoje życie, 

00:41:54:19 - 00:41:57:18
a jednak biskupi polscy uznali
 za stosowne powiedzieć

00:41:57:18 - 00:42:00:13
swym niemieckim konfratrom Przebaczamy.

00:42:06:03 - 00:42:08:18
Czy za to, że napadli na Polskę

00:42:08:18 - 00:42:09:21
w pamiętnym wrześniu.

00:42:11:24 - 00:42:14:24
"Przebaczamy i prosimy o przebaczenie".

00:42:15:02 - 00:42:17:04
Otóż te słowa, że prosimy o przebaczenie

00:42:17:04 - 00:42:20:07
wywołały w Polsce sprzeciw duży,

00:42:20:07 - 00:42:22:11
 nie tylko ze strony rządu, 
ale ze strony społeczeństwa.

00:42:22:22 - 00:42:24:17
Za co my mamy przepraszać Niemców?

00:42:25:14 - 00:42:26:21
Niemcy popełnili zbrodnię. 

00:42:26:21 - 00:42:29:24
A biskupi mówią,
 że my "przebaczamy i prosimy o przebaczenie".

00:42:29:24 - 00:42:30:12
Za co?

00:42:30:14 - 00:42:31:15
Co my mamy przebaczać?

00:42:32:13 - 00:42:35:16
I wtedy rząd początkowo się wahał,

00:42:35:16 - 00:42:38:04
 jak potraktować ten list, ale jak zobaczył, 

00:42:38:04 - 00:42:41:22
że społeczeństwo jest niechętne 
przyjęciu postanowił zaatakować list,

00:42:41:22 - 00:42:44:17
 tak żeby izolować Episkopat od społeczeństwa.

00:42:44:20 - 00:42:45:08
Naprawdę

00:42:45:13 - 00:42:46:15
Gra była przejrzysta.

00:42:47:02 - 00:42:50:20
Społeczeństwo jest niechętne temu listowi Episkopatu,

00:42:50:20 - 00:42:53:05
 więc z tego rząd stanie
po stronie społeczeństwa

00:42:53:05 - 00:42:55:04
i też zaatakuje Episkopat.

00:42:56:04 - 00:42:58:16
Jak rząd zabrał się do tej roboty

00:42:58:16 - 00:43:02:07
tak grubo i ciężko, i niemądrze, 

00:43:02:07 - 00:43:04:23
to społeczeństwo zrozumiało, 
że tu chodzi o to,

00:43:05:01 - 00:43:08:15
żeby zaszkodzić kościołowi 
i bardzo prędko zmieniło postawę.

00:43:08:16 - 00:43:10:22
I to było początkiem pewnego przełomu 

00:43:10:22 - 00:43:12:05
w stosunku do Niemców w Polsce.

00:43:13:10 - 00:43:16:18
Ja zawsze twierdziłem, że nasze dywizy dwie

00:43:16:18 - 00:43:19:12
w działaniu, to z jednej strony jest

00:43:19:12 - 00:43:23:24
umiar, rozsądek, żeby z umiarem rozumieć też

00:43:23:24 - 00:43:27:08
konieczności partii rządzącej
 i nie robić posunięć,

00:43:28:18 - 00:43:32:05
które byłyby właśnie nierealistyczne, 
że wymagające od nich rzeczy,

00:43:32:05 - 00:43:34:06
 których oni nie mogą zrobić,

00:43:34:18 - 00:43:38:00
czyli realizm i kompromisowość, ale z drugiej

00:43:38:00 - 00:43:42:09
strony drugie wytyczne są imponderabilia, 
to znaczy

00:43:42:09 - 00:43:46:13
pewne rzeczy, których my absolutnie 
nie możemy strawić, 

00:43:46:13 - 00:43:49:12
nie możemy przyjąć i których możemy

00:43:49:12 - 00:43:51:10
mieć tylko negatywne stanowisko.

00:43:51:10 - 00:43:56:02
Na przykład w marzec 1968, kiedy doszło

00:43:56:02 - 00:43:59:17
do zajść studenckich i kiedy władze potraktowały

00:43:59:17 - 00:44:05:04
to tylko brutalnie, 
nie uwzględniając zupełnie przesłanek

00:44:05:04 - 00:44:08:23
ideowych tego ruchu, 
skomplikowanych przesłanek ideowych.

00:44:09:08 - 00:44:11:21
Fala takiego podniecenia 
szła wtedy przez wszystkie kraje, 

00:44:11:21 - 00:44:14:03
we wszystkich krajach były podobne rozruchy,

00:44:14:09 - 00:44:15:06
w Polsce też.

00:44:15:09 - 00:44:17:19
Trzeba było tą młodzież wysłuchać, 
porozumieć się z nią,

00:44:17:19 - 00:44:19:21
 w każdym razie uszanować jej

00:44:19:21 - 00:44:23:00
postawę i jej zainteresowania i jej postulaty.

00:44:23:10 - 00:44:25:04
Można było to pokojowo załatwić.

00:44:25:12 - 00:44:26:22
Zastosowano tylko represje.

00:44:27:01 - 00:44:29:22
Otóż dla nas to była 
kwestia zasadnicza wtedy.

00:44:30:01 - 00:44:32:09
No to trudno, 
w takich wypadkach się ryzykuje.

00:44:33:00 - 00:44:35:23
I złożyliśmy tą interpelację, 
zresztą bardzo spokojnie napisaną, 

00:44:35:23 - 00:44:38:15
tylko proszącą o to, żeby władze

00:44:38:15 - 00:44:42:01
nie stosowały czystych represji,
 żeby przyjęły delegacje młodzieży,

00:44:42:01 - 00:44:45:05
 żeby porozmawiano,
żeby potraktowano nie jako

00:44:45:05 - 00:44:49:08
jakiś złośliwy bunt, 
ale jako pewne dojrzewające ruchy dolne,

00:44:49:08 - 00:44:52:20
 które wymagają poważnego potraktowania.

00:44:53:21 - 00:44:54:12
Ta interpelacja...

00:44:55:04 - 00:44:56:15
Początkowo było długie milczenie.

00:44:57:06 - 00:45:00:15
Wreszcie dowiedzieliśmy się,
 że będzie zwołane specjalne

00:45:00:15 - 00:45:03:08
posiedzenie Sejmu, 
na którym premier Cyrankiewicz 

00:45:03:08 - 00:45:04:22
odpowie na naszą interpelację.

00:45:05:01 - 00:45:06:19
Mój Boże, jak już był zaszczyt.

00:45:06:21 - 00:45:10:23
Przecież normalnie na nasze interpelacje
odpowiadano parę słów zdawkowych, 

00:45:10:23 - 00:45:13:02
nic nie mówiących i przeważnie

00:45:13:02 - 00:45:16:03
z opóźnieniem, z naruszeniem dni przewidzianych

00:45:16:03 - 00:45:18:00
 w Konstytucji dla odpowiedzi na interpelację.

00:45:18:02 - 00:45:21:07
Przeważnie po terminowo i zdawkowo zupełnie.

00:45:21:11 - 00:45:24:16
Raptem tutaj całe posiedzenie Sejmu 

00:45:24:16 - 00:45:25:11
dla odpowiedzi na interpelację.

00:45:26:01 - 00:45:28:17
No i rzeczywiście premier Cyrankiewicz wystąpił 

00:45:28:17 - 00:45:33:05
i omawiał całą sytuację, 
kwestie antysemityzmu, 

00:45:33:05 - 00:45:36:16
historie, te wszystkie
 rozgrywki wewnętrzno-partyjne,

00:45:36:16 - 00:45:38:09
które wtedy się działy za kulisami.

00:45:38:22 - 00:45:41:17
Wszystko to znalazło wyraz 
w tym przemówieniu Cyrantkewicza 

00:45:41:17 - 00:45:46:24
chociaż nieco zakamuflowane.
I jako centralny atak wystąpił atak

00:45:46:24 - 00:45:49:08
na nas, że jak gdybyśmy my byli

00:45:49:08 - 00:45:52:09
sprawcami tych zajść 
że myśmy poparli te zajścia,

00:45:52:09 - 00:45:54:24
 że myśmy młodzież ośmielili,
 rozbestwili i tak dalej

00:45:54:24 - 00:45:57:22
 i że chcemy w ten sposób 

00:45:57:22 - 00:46:02:11
swoją pieczeń jakąś upiec dywersyjną.

00:46:03:00 - 00:46:05:07
No więc zaczęło się 
to posiedzenie dwudniowe,

00:46:05:11 - 00:46:08:06
które polegało cały czas 
na lżeniu Koła "Znak" 

00:46:08:06 - 00:46:10:12
tych nas pięciu,
 którzyśmy tu siedzieli.

00:46:11:01 - 00:46:15:02
Zawiejski otworzył brulion, 
notował obrzydliwe słowa, 

00:46:15:02 - 00:46:19:03
które na nas miotano
 i zanotował 64 różne

00:46:19:03 - 00:46:21:21
takie brzydkie słowa, które się ciągle powtarzały.

00:46:22:06 - 00:46:25:15
Najbardziej brutalnie 
mówili Piasecki i Kociołek, 

00:46:25:15 - 00:46:32:07
najbardziej obraźliwie Osga-Michalski z ZSL-u,

00:46:32:07 - 00:46:34:15
 że dywersja faszystowska i tak dalej,

00:46:34:18 - 00:46:39:07
i tak dalej, że popierający syjonistów i tak dalej.

00:46:39:10 - 00:46:41:15
No bez końca, bez końca te zarzuty padały.

00:46:41:15 - 00:46:44:18
Więc to był przykład właśnie, kiedyśmy bronili

00:46:44:18 - 00:46:45:22
tych imponderabiliów.

00:47:23:08 - 00:47:25:18
Tak się sytuacja pogarszała 

00:47:25:18 - 00:47:28:07
aż do ostatniej kadencji, w której ja byłem.

00:47:29:14 - 00:47:33:14
Kadencji, która kończyła się w roku 1976,

00:47:35:04 - 00:47:38:14
siła rzeczy zaczynała się w 1972, 

00:47:38:14 - 00:47:40:18
gdzie ja byłem już sam jeden
 z tych ludzi,

00:47:40:18 - 00:47:45:22
 którzy jasno i twardo 
wyrażali swoje stanowisko 

00:47:45:22 - 00:47:48:14
inni szli bardzo daleko 
na kompromisy.

00:47:48:14 - 00:47:52:19
No i dlatego zostałem 
osamotniony w momencie,

00:47:53:01 - 00:47:55:05
kiedy przyszła sprawa zmiany Konstytucji.

00:47:56:03 - 00:47:59:09
W zmianie Konstytucji był jeden tylko przepis,

00:47:59:15 - 00:48:03:18
dwa właściwie przepisy,
 które budziły sprzeciw całego społeczeństwa.

00:48:04:06 - 00:48:06:24
I zaczęła się wielka akcja społeczna
 przeciw Konstytucji.

00:48:07:11 - 00:48:11:00
Jeden przepis to jest 
wprowadzenie do Konstytucji

00:48:11:00 - 00:48:15:02
sojuszu ze Związkiem Radzieckim, 

00:48:15:08 - 00:48:16:17
a dwa wprowadzenie, 
co dla mnie było wiele gorsze, 

00:48:16:17 - 00:48:18:19
kierowniczej roli partii do Konstytucji.

00:48:19:20 - 00:48:21:24
Zaczęła się wtedy walka przeciwko temu.

00:48:22:07 - 00:48:24:21
Przed tym wielokrotnie 
ze mną rozmawiano na ten temat.

00:48:25:07 - 00:48:27:13
Mówiono, dlaczego pan przeciwko temu oponuje?

00:48:27:24 - 00:48:30:11
Przecież żyjecie w Polsce Ludowej

00:48:30:11 - 00:48:33:10
 i byliście w parlamencie 
w Polsce Ludowej 

00:48:33:10 - 00:48:37:00
przez lat dziewiętnaście,
 pomimo, że partia kierowała tym krajem.

00:48:37:15 - 00:48:40:08
I kierownicza rola partii de facto była

00:48:40:08 - 00:48:41:11
przez nas uznawana.

00:48:41:24 - 00:48:45:00
Powiedziałem, dobrze, 
fakty my możemy uznawać, 

00:48:45:00 - 00:48:46:23
bo innych faktów nie ma.

00:48:47:09 - 00:48:49:03
Polska jest jedna, ta, która nad Wisłą

00:48:49:03 - 00:48:50:16
leży, ma taki ustrój i inny.

00:48:50:24 - 00:48:53:04
My w ramach tego ustroju działamy, 

00:48:53:04 - 00:48:54:22
ale nie znaczy, 
że ten ustrój aprobujemy.

00:48:55:23 - 00:48:58:12
Co innego działać w ramach pewnych, 

00:48:58:12 - 00:49:00:21
które się nie uważa za słuszne ramy,

00:49:00:21 - 00:49:04:14
 ale za zło konieczne, 
a co innego głosować za wprowadzeniem

00:49:04:14 - 00:49:06:13
do Konstytucji teraz tych ram nagle.

00:49:07:04 - 00:49:10:03
Ja nie mogę głosować za,
 wy przegłosujecie i tak,

00:49:10:03 - 00:49:12:05
 mój głos nic wam nie przeszkodzi,  

00:49:12:05 - 00:49:15:01
ale ja głosować nie mogę, 

00:49:15:01 - 00:49:17:11
no i tak dziad swoje, baba swoje, 

00:49:17:11 - 00:49:19:00
nic to naprzód nie posuwało sprawy.

00:49:19:11 - 00:49:24:19
Jeszcze przed godzinę, przed głosowaniem 
sekretarz partii Kania 

00:49:24:19 - 00:49:28:17
Kania poprosił mnie za kulisy i powiedział:

00:49:29:05 - 00:49:31:03
"Proszę pana, ludzie mówią, że pan 

00:49:31:03 - 00:49:32:17
nie będzie głosował za zmianą, 

00:49:32:17 - 00:49:34:24
to w takim razie
 ja mam do pana prośbę, 

00:49:34:24 - 00:49:36:23
pan wyszedł z sali i żeby wyszedł

00:49:36:23 - 00:49:38:01
pan z Sejmu po prostu.

00:49:38:14 - 00:49:43:14
Pan ocali swoją postawę nieugiętego,

00:49:43:14 - 00:49:45:07
 bo pan nie będzie głosował za, 
a mnie nie popsuje pan

00:49:45:07 - 00:49:47:05
efektu jednomyślności".

00:49:47:22 - 00:49:49:14
Powiedziałem: "Ja tego zrobić, nie mogę, 

00:49:49:14 - 00:49:51:11
dlatego że mam 
zobowiązania wobec wyborców.

00:49:51:23 - 00:49:53:19
Oni muszą wiedzieć, jakie ja mam stanowisko

00:49:53:19 - 00:49:55:02
w tak ważnej sprawie.

00:49:55:13 - 00:49:57:02
Co to wyglądało, że spóźnił się na

00:49:57:02 - 00:49:58:21
zebranie, że poszedł do toalety czy co?

00:49:59:05 - 00:50:00:05
To nie jest poważne.

00:50:00:07 - 00:50:03:01
Ja muszę przyjąć odpowiedzialność za to, 

00:50:03:01 - 00:50:05:24
robiłem przez 19 lat 
i teraz przychodzi krytyczny moment,

00:50:05:24 - 00:50:07:16
 muszę w tym krytycznym momencie

00:50:07:16 - 00:50:09:19
swoją indywidualność zarysować.

00:50:10:02 - 00:50:12:18
Kto z obywateli posłów jest za uchwaleniem

00:50:12:18 - 00:50:14:22
projektu ustawy o zmianie 

00:50:14:22 - 00:50:17:13

Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej

00:50:17:13 - 00:50:19:09
 zechce podnieść rękę.

00:50:21:14 - 00:50:23:03
Stwierdzam, że Sejm 

00:50:23:03 - 00:50:25:18
Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej uchwalił

00:50:25:18 - 00:50:27:11
ustawę o zmianie 

00:50:27:11 - 00:50:29:05
Konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej.

00:50:30:14 - 00:50:34:04
Sejm uchwalił zmiany 
w Konstytucji PRL wszystkimi głosami 

00:50:34:04 - 00:50:36:01
przy jednym wstrzymującym się.

00:50:36:18 - 00:50:39:20
Posłowie PZPR zaintonowali hymn narodowy.

00:50:40:08 - 00:50:42:19
Słowa Mazurka Dąbrowskiego podjęła cała sala.

00:50:45:19 - 00:50:51:23
Marsz, marsz Dąbrowski, z ziemi włoskiej

00:50:51:23 - 00:51:00:00
 do Polski, za Twoim przewodem 
złączym się z narodem.

00:51:00:11 - 00:51:02:24
To było ostatnie posiedzenie Sejmu przed jego

00:51:02:24 - 00:51:04:06
końcem kadencji.

00:51:04:16 - 00:51:07:17
Mnie na nową listę już nie zaproponowano.

00:51:08:05 - 00:51:12:04
Powiedziano: "Zerwał układy tworzące 
Front Jedności Narodu.

00:51:12:16 - 00:51:15:07
Front Jedności Narodu
niewiele od Was wymaga,

00:51:15:17 - 00:51:18:20
ale w pewnych sprawach 
jedność obowiązuje.

00:51:19:05 - 00:51:21:15
Pan tę jedność naruszył, 
trudno pan siebie

00:51:21:15 - 00:51:26:05
sam wyłączył poza obręb polityki 
w Polsce Ludowej".

00:51:26:10 - 00:51:28:22
Powiedziałem: "Dziękuję, 
zdaję sobie sprawę, do widzenia",

00:51:29:17 - 00:51:30:16
I tak myśmy się rozstali.

00:51:37:16 - 00:51:40:00
Każdy wyznacza sobie pewną rolę.

00:51:40:13 - 00:51:43:10
Ja miałem rolę przez 19 lat

00:51:43:10 - 00:51:47:15
 w Polsce Ludowej, 
kiedy usiłowałem nakłaniać reżim, 

00:51:47:15 - 00:51:53:10
jak mówił to profesor Jan Szczepański:
 "Niewdzięczna rola korepetytora reżimu".

00:51:54:08 - 00:51:57:02
Poniekąd koło znak było w tej niewdzięcznej

00:51:57:02 - 00:52:00:18
roli korepetytora reżimu, 
korepetytora niesłuchanego, 

00:52:00:18 - 00:52:04:14
jak się okazało, albo bardzo minimalnie
wysłuchiwanego, bardzo rzadko.

00:52:04:24 - 00:52:07:03

Ta rola skończyła się moim głosowaniem 

00:52:07:03 - 00:52:09:02
i ja nie pchałem się do polityki.

00:52:09:17 - 00:52:11:11
Uważałem, że teraz przychodzą inni ludzie,

00:52:11:11 - 00:52:15:11
 że teraz przychodzi już opozycja walcząca,

00:52:15:11 - 00:52:19:06
opozycja frontalnie walcząca,
 a ja spełniłem swoją rolę 

00:52:19:06 - 00:52:21:04
i przez te lata się wycofałem.

00:52:22:01 - 00:52:25:20
W sierpniu 1980 roku podczas słynnego strajku

00:52:25:20 - 00:52:29:12
robotników w Stoczni Gdańskiej objawił się charyzmatyczny

00:52:29:12 - 00:52:30:22
przywódca Lech Wałęsa.

00:52:31:12 - 00:52:33:22
Spontaniczny bunt ogarnął większość społeczeństwa.

00:52:34:24 - 00:52:38:14
Wkrótce 10 milionów członków Solidarności stało się

00:52:38:14 - 00:52:40:24
realnym zagrożeniem dla komunistycznej władzy.

00:52:44:13 - 00:52:47:22
Generał Wojciech Jaruzelski wprowadził w Polsce 

00:52:47:22 - 00:52:48:21
stan wojenny.

00:52:50:19 - 00:52:52:03
muzyka 

00:53:25:22 - 00:53:29:08
Jeżeli chodzi o Prymasowską Radę Społeczną, 

00:53:29:08 - 00:53:30:24
to przepraszam, 
ale Prymasowskie Rady Społecznej 

00:53:30:24 - 00:53:34:15
nie można identyfikować 
z walczącą polską opozycją.

00:53:34:18 - 00:53:36:20
Ona nigdy nie ustawiała się na linii

00:53:36:20 - 00:53:39:08
opozycji czynnej, walczącej politycznej opozycji.

00:53:39:19 - 00:53:43:22
Tylko w ramach, powiedzmy, kościoła, 
pomagając Prymasowi,

00:53:44:08 - 00:53:48:24
szukała właśnie linii umiarkowanej, 
szukała kompromisu historycznego,

00:53:48:24 - 00:53:53:07
szukała rozwiązań, które by Polskę wyprowadzały 

00:53:53:07 - 00:53:57:00
z reżimu totalitarnego, ale wyprowadzały 
ostrożnie, ewolucyjnie, spokojnie.

00:53:57:09 - 00:53:59:14
Czyli to była dla mnie 
kontynuacja właściwie tego, 

00:53:59:14 - 00:54:03:05
co robiłem w ramach 
Koła Posłów "Znak".

00:54:03:11 - 00:54:06:20
Tak samo założenie 
klubu dyskusyjnego "Dziekania""

00:54:06:20 - 00:54:10:24
w moim rozumowaniu było to 
stworzenie klubu, 

00:54:10:24 - 00:54:14:12
który w razie czego
 może być potrzebny jako

00:54:14:12 - 00:54:18:23
środek porozumienia,
 jako środek łączący oba obozy,

00:54:18:24 - 00:54:21:19
przestrzegający je i starający się,

00:54:21:19 - 00:54:25:13
 żeby obozy te doprowadziły 
do kompromisu, czyli doprowadziły 

00:54:25:13 - 00:54:29:09
do tego, czym stał się 
Okrągły Stół.

00:54:29:17 - 00:54:35:11
Kiedyś na posiedzeniu "Dziekani"
 Kozłowski Krzysztof powiedział

00:54:35:14 - 00:54:37:06
co to jest "Dziekania" i moim zdaniem

00:54:37:06 - 00:54:40:05
bardzo trafnie powiedział:
 "Dziekania" to jest adres.

00:54:40:22 - 00:54:44:04
Jak wynikną nowe sytuacje i będzie możliwość

00:54:44:04 - 00:54:47:04
szukania jakiegoś porozumienia,
 będzie wiadomo, do kogo się zwrócić,

00:54:47:04 - 00:54:49:13
 kto jest rzecznikiem tej sprawy,

00:54:49:24 - 00:54:54:01
kto apostołuje tą sprawę 
i on stara się posuwać naprzód.

00:54:54:06 - 00:54:56:16
To jest ten adres na wszelki wypadek.

00:54:59:05 - 00:55:00:14
muzyka 

00:55:01:22 - 00:55:06:12
W roku 1989 załamał się 
system komunistyczny w Polsce, 

00:55:06:12 - 00:55:09:22
co zapoczątkowało 
przemiany w całej Europie.

00:55:16:17 - 00:55:20:00
Stanisław Stomma wraca na polityczną scenę.

00:55:36:17 - 00:55:40:04
Po trzech latach przewodzenia 
Prymasowskiej Radzie Społecznej

00:55:40:04 - 00:55:43:09
twórca i prezes 
klubu myśli politycznej "Dziekania"

00:55:43:09 - 00:55:46:10
zostaje wybrany senatorem 
z ramienia Solidarności.

00:55:48:01 - 00:55:51:16
Jako najstarszy parlamentarzysta 
otwiera pierwsze od kilkudziesięciu lat

00:55:51:16 - 00:55:54:16
obrady Senatu Wyższej Izby Parlamentu.

00:55:56:08 - 00:55:58:18
Panie profesorze, dość długo już 
pracuję nad tym filmem, 

00:55:58:18 - 00:56:01:16
zadawałem panu mnóstwo
 różnych rozmaitych pytań,

00:56:01:16 - 00:56:04:11
 ale mam jedno pytanie następujące.

00:56:05:24 - 00:56:09:14
Dlaczego pan w trakcie całego naszego filmu

00:56:09:14 - 00:56:12:18
tak starannie unika pytań osobistych?

00:56:16:01 - 00:56:18:09
No bo myślę, że to mało ludzi

00:56:18:09 - 00:56:19:17
interesuje przede wszystkim.

00:56:20:11 - 00:56:22:20
Każdy lubi opowiadać o sobie, ale myślę,

00:56:22:22 - 00:56:23:21
że to mało interesuje.

00:56:24:07 - 00:56:25:20
Ja opowiadam o swojej społecznej..., 

00:56:25:20 - 00:56:29:10
jak widziałem świat, 
jaki ten świat był, 

00:56:29:10 - 00:56:32:04
jak na niego reagowałem, 
ale to ma pewien aspekt społeczny.

00:56:32:14 - 00:56:35:16
Natomiast ściśle osobiste sprawy wydaje mi się,

00:56:35:18 - 00:56:37:04
że są mało interesujące.

00:56:37:20 - 00:56:41:05
I wydaje mi się, że mówi  o swoim życiu
przez to właśnie te wybory.

00:56:41:16 - 00:56:43:10
Zostać księdzem czy nie zostać?

00:56:43:13 - 00:56:45:04
Ożenić się czy nie ożenić?

00:56:45:23 - 00:56:48:16
Zostać posłem w Kole "Znak" w 1957

00:56:48:16 - 00:56:50:00
czy nie zostać?

00:56:50:12 - 00:56:53:11
Zostać senatorem czy nie zostać?

00:56:53:17 - 00:56:55:10
To są właśnie wybory życiowe.

00:56:55:24 - 00:56:58:21
Trzeba starać się, że jak mówi Kant:

00:56:58:21 - 00:57:01:21
"Postępuj tak, jakbyś chciał,
 żeby twoje postępowanie

00:57:01:21 - 00:57:03:02
było regułą ogólną".

00:57:03:12 - 00:57:04:13
Żeby stało się regułą ogólną.

00:57:04:15 - 00:57:07:06
Trzeba pomyśleć, jak chcę postępować,

00:57:07:06 - 00:57:08:06
 żeby to była reguła ogólna.

00:57:08:09 - 00:57:09:21
To ciągle się trzeba przełamywać.

00:57:10:13 - 00:57:11:18
Ja bym powiedział co innego.

00:57:11:21 - 00:57:14:05
Ja nie lubię mówić o sobie.

00:57:14:05 - 00:57:15:08
Co komu do tego?

00:57:16:02 - 00:57:20:11
Jaki człowiek jest każdy widzi, jeżeli działa

00:57:20:11 - 00:57:22:12
na scenie publicznej.