Ludzie w cieniu tablic

00:00:25:16 - 00:00:29:13
Strajk rozpoczęły wolne związki zawodowe 

00:00:29:13 - 00:00:31:21
z Lechem Wałęsą, które współpracowały 

00:00:31:21 - 00:00:33:10
z Bogdanem Borusewiczem, który był ich liderem.

00:00:33:20 - 00:00:35:10
Zaraz do strajku dołączyło się nasze

00:00:35:10 - 00:00:37:22
środowisko jako środowisko Ruchu Młodej Polski.

00:00:37:22 - 00:00:40:16
Zaraz potem dołączyli się ludzie 

00:00:40:16 - 00:00:41:23
z Warszawy, ludzie z KOR-u.

00:00:42:02 - 00:00:44:11
Jakby zaplecze intelektualne stanowili tacy ludzie

00:00:44:11 - 00:00:45:24
jak Mazowiecki, Geremek.

00:00:46:10 - 00:00:49:10
A więc czekamy...

00:00:51:06 - 00:00:54:15
Wszyscy zdawaliśmy sobie sprawę 

00:00:54:15 - 00:00:59:07
 już od soboty, że ten strajk ma zupełnie

00:00:59:07 - 00:01:03:05
inny charakter niż on miał na początku.

00:01:03:05 - 00:01:08:19
To już nie był strajk o konkretną osobę, 

00:01:08:19 - 00:01:10:15
 to nie był strajk lokalny.

00:01:11:10 - 00:01:14:18
To był strajk o zmianę systemu

00:01:14:18 - 00:01:17:18
w Polsce, o demokrację w Polsce.

00:01:34:00 - 00:01:36:19
Napływały postulaty z różnych zakładów.

00:01:37:10 - 00:01:43:01
Z Stoczni Gdyńskiej, Elmoru, Budimoru.

00:01:43:11 - 00:01:45:21
Tam, gdzie byli ludzie z nami związani,

00:01:45:21 - 00:01:49:06
 wszędzie znajdował się postulat 

00:01:49:06 - 00:01:50:05
wolnych związków zawodowych.

00:01:50:12 - 00:01:54:14
Likwidacja cenzury, czyli te postulaty polityczne.

00:01:54:14 - 00:01:58:04
Popieramy również żądania dotyczące powołania wolnych

00:01:58:04 - 00:02:01:06
związków zawodowych jako reprezentanta mas pracujących.

00:02:04:12 - 00:02:06:20
To było coś co miało łączyć

00:02:06:20 - 00:02:11:12
i jednocześnie każdego włączać, żeby każdy

00:02:11:12 - 00:02:12:20
zauważył swój interes.

00:02:13:08 - 00:02:15:17
Im lepiej trafiliśmy z żądaniami, tym więcej

00:02:15:17 - 00:02:19:03
 ludzi było wprost zainteresowanych realizacją.

00:02:19:14 - 00:02:20:17
Taka była koncepcja.

00:02:20:17 - 00:02:22:21
Chodziło o to, żeby był taki

00:02:22:21 - 00:02:27:01
sztandar albo coś takiego jak buń

00:02:27:01 - 00:02:29:13
tatarski w czasie bitwy.

00:02:32:12 - 00:02:36:08
Nikt nie widzi wodzów, ale ponieważ

00:02:36:08 - 00:02:38:13
ten buńczuk jest podniesiony, czy sztandar

00:02:38:13 - 00:02:41:10
jest wysoko podniesiony, wszyscy widzą sztandar.

00:02:52:05 - 00:02:55:01
Z kolegą Piotrkiem Dybkiem z Ruchu

00:02:55:01 - 00:02:59:16
Młodej Polski wzięliśmy postulaty strajkowe świeżo

00:02:59:16 - 00:03:02:21
wydrukowane w południe, w poniedziałek 18

00:03:02:21 - 00:03:05:18
i pojechaliśmy do Rafinerii Gdańskiej.

00:03:19:09 - 00:03:20:24
Ku naszemu osłupieniu 

00:03:20:24 - 00:03:24:06
straż strajkowa aresztowała nas 

00:03:24:06 - 00:03:27:15
i z groźnymi minami i metalowymi rurkami

00:03:27:15 - 00:03:30:20
w ręku zaprowadzono nas przed oblicze

00:03:30:20 - 00:03:32:08
komitetu strajkowego.

00:03:32:11 - 00:03:34:15
W kłębach dymu trwała tam żywiołowa

00:03:34:15 - 00:03:38:10
dyskusja na temat zakończenia strajku, 

00:03:38:10 - 00:03:42:00
a nas zaczęto przepytywać skąd jesteśmy,

00:03:42:00 - 00:03:42:18
 z czym przyjechaliśmy.

00:03:42:18 - 00:03:45:08
Przecież jesteśmy prowokatorami, 

00:03:45:08 - 00:03:46:21
byliśmy zupełnie tym przerażeni.

00:03:47:17 - 00:03:51:20
Okazało się, że przed nami niedługo

00:03:51:20 - 00:03:55:16
było dwóch facetów, którzy przyjechali Żukiem.

00:03:56:20 - 00:03:58:03
Powiedzieli, że są z Ruchu Młodej Polski 

00:03:58:03 - 00:04:00:09
i że przyjechali z komunikatem

00:04:00:09 - 00:04:02:15
ze stoczni, że strajk się już

00:04:02:15 - 00:04:05:00
zakończył i wy też kończcie strajk,

00:04:05:01 - 00:04:06:14
bo nie dostaniecie nawet tych swoich

00:04:06:14 - 00:04:07:14
dwóch tysięcy złotych.

00:04:07:14 - 00:04:11:02
Na szczęście ktoś nas poznał, 

00:04:11:02 - 00:04:14:13
że jesteśmy z opozycji, więc zostaliśmy uratowani.

00:04:17:23 - 00:04:21:17
Oczywiście rozpoczynały działalność drukarnie Stoczni Gdańskiej,

00:04:21:18 - 00:04:24:05
ale rozpoczynały też działalność drukarnie esbeckie.

00:04:24:21 - 00:04:28:07
Z helikopterów zrzucano ulotki różnego rodzaju,

00:04:28:16 - 00:04:32:03
których zasadniczą treścią było 

00:04:32:07 - 00:04:34:00
np. to, że strajk się zakończył.

00:04:34:20 - 00:04:36:05
Przecież wszyscy to widzieliśmy.

00:04:37:03 - 00:04:38:12
Robotnicy poszli do domu.

00:04:39:00 - 00:04:39:22
O co jeszcze chodzi?

00:04:42:09 - 00:04:44:12
Moment, kiedy się zdecydowaliśmy na napisanie

00:04:44:12 - 00:04:47:15
tych tablic był takim momentem, 

00:04:47:15 - 00:04:50:21
że trzeba coś zrobić spektakularnego, 

00:04:50:21 - 00:04:53:00
wywiesić w tym miejscu, gdzie Lech Wałęsa 

00:04:53:00 - 00:04:53:20
stoi na bramie i przemawia.

00:04:53:23 - 00:04:55:20
Trzeba te postulaty napisać,

00:04:55:20 - 00:04:59:02
 żeby nie można było po prostu kruchym papierem,

00:04:59:11 - 00:05:03:00
fałszywymi ulotkami, fałszywymi postulatami zmanipulować.

00:05:03:00 - 00:05:05:11
Tak naprawdę postulaty zostały sformułowane 

00:05:05:11 - 00:05:08:06
w niedzielę, chyba nad późno w nocy

00:05:08:06 - 00:05:11:18
i myśmy w poniedziałek po południu,

00:05:11:24 - 00:05:14:12
takim wczesnym popołudniem poszli.

00:05:15:04 - 00:05:17:02
Tam mieliśmy już taką grupę zaprzyjaźnionych

00:05:17:02 - 00:05:20:07
stoczniowców, w głąb stoczni.

00:05:21:04 - 00:05:22:10
Gdzie nam dano te sklejki?

00:05:22:12 - 00:05:25:22
Te sklejki położyliśmy na podłodze, 

00:05:25:22 - 00:05:28:05
o ile ja pamiętam to przed dużą

00:05:28:05 - 00:05:29:06
halą stoczniową.

00:05:42:24 - 00:05:48:06
Zaczęliśmy najpierw pisać wszystko farbą liniową,

00:05:48:11 - 00:05:49:12
ale widzieliśmy, że to było za

00:05:49:12 - 00:05:51:01
długo, bo to jednak trzeba czekać,

00:05:51:03 - 00:05:52:10
aż troszkę wyschnie i tak dalej,

00:05:52:15 - 00:05:55:04
a chcieliśmy jak najszybciej to wykonać.

00:05:58:22 - 00:06:03:20
Niebezpiecznym aspektem ostatnich wydarzeń 

00:06:03:20 - 00:06:06:15
w niektórych zakładach Wybrzeża Gdańskiego...

00:06:06:15 - 00:06:08:20
Pamiętam, że stało radio tranzystorowe

00:06:08:20 - 00:06:11:16
i przemówienie Gierka,
które było takim nieprzyjemnym przemówieniem,

00:06:11:16 - 00:06:13:01
takim grożącym.

00:06:13:01 - 00:06:17:19
To nie był krok, to nie była wyciągnięta 
ręka w stronę stoczniowców,

00:06:17:19 - 00:06:19:12
tylko takie grożenie.

00:06:19:12 - 00:06:24:11
...odpowiedzialne jednostki przez grupy anarchiczne 

00:06:25:08 - 00:06:26:13
i antysocjalistyczne.

00:06:27:20 - 00:06:30:16
Pamiętam jak dzisiaj, jak mówił:

00:06:31:12 - 00:06:33:10
"Tylko żeby nie było żadnych wątpliwości.

00:06:33:10 - 00:06:35:08
Polska Wyznaczona Partia Robotnicza 

00:06:35:12 - 00:06:37:00
w tej sprawie nie ma żadnych wątpliwości.

00:06:37:00 - 00:06:39:10
Nie będzie żadnych wolnych związków zawodowych",

00:06:39:13 - 00:06:41:24
a my właśnie klęcząc na tych

00:06:41:24 - 00:06:44:17
sklejkach malowaliśmy postulat numer jeden,

00:06:44:17 - 00:06:49:08
 utworzenie niezależnych wolnych związków zawodowych.

00:06:50:07 - 00:06:53:10
Chcieliśmy to szybko zrobić, mówię z paru powodów.

00:06:53:21 - 00:06:56:19
Także skończyliśmy to przed zmierzchem, 

00:06:56:19 - 00:07:00:05
ale już chyba się zmierzchało, sierpień ma na krótkie dni 

00:07:00:05 - 00:07:02:24
 i załadowaliśmy tę tablicę na wózek.

00:07:20:07 - 00:07:21:23
Dojechaliśmy z nimi do bramy, 

00:07:21:23 - 00:07:25:18
na bramie tam dyżurujący stoczniowcy powiesili.

00:07:42:14 - 00:07:44:20
Byłem pewny, 

00:07:44:20 - 00:07:47:21
że to jakiś robotnik to zrobił.

00:07:48:21 - 00:07:54:05
Przepraszam, ale te kulfony, które zobaczyłem,

00:07:54:05 - 00:07:57:09
bardzo niezdarnie wyglądały, ale w związku

00:07:57:09 - 00:07:59:21
z tym wyglądały bardzo autentycznie.

00:07:59:21 - 00:08:02:14
Ktokolwiek kto podszedł pod stocznię 

00:08:02:14 - 00:08:05:11
mógł zobaczyć, nie tylko zobaczyć, ale przepisać.

00:08:05:11 - 00:08:08:09
Ludzie przepisywali, podchodzili, bo przecież 

00:08:08:09 - 00:08:10:18
pod stocznię podchodziły tysiące ludzi.

00:08:21:23 - 00:08:23:11
Były próby gaszenia tych strajków, 

00:08:23:11 - 00:08:29:03
tam gdzie my nie mieliśmy bezpośredniego dojścia, 

00:08:29:03 - 00:08:33:00
czyli dajemy Wam to, co chcecie, 

00:08:33:00 - 00:08:35:11
dajemy wam podwyżkę, ale potem, nawet jeżeli

00:08:35:11 - 00:08:42:05
się zgodzili przedstawiciele takiej fabryki,

00:08:42:05 - 00:08:49:03
 to po przyjściu ten strajk nie wygasał,

00:08:49:03 - 00:08:53:04
dlatego, że wszyscy kierowali się

00:08:53:04 - 00:08:59:24
 na postulaty Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego,
 postulaty MKS

00:08:59:24 - 00:09:04:09
i pytali się: " No co, my kończymy?

00:09:04:11 - 00:09:07:15
Nie, nie kończymy, bo oni trwają".

00:09:13:08 - 00:09:16:07
Komitet Międzyzakładowy,
 który się w międzyczasie utworzył,

00:09:16:07 - 00:09:17:08
 powiedział, że od muzeów, 

00:09:17:08 - 00:09:18:24
od placówek takich jak nasza nie oczekuje

00:09:18:24 - 00:09:20:02
strajku, bo to nie ma sensu

00:09:20:02 - 00:09:22:21
nasz strajk, natomiast oczekiwane są różne

00:09:22:21 - 00:09:23:24
formy poparcia.

00:09:24:05 - 00:09:25:24
Wobec napiętej sytuacji w kraju, my

00:09:25:24 - 00:09:28:13
pracownicy Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku

00:09:28:13 - 00:09:31:02
deklarujemy gotowość niesienia wszelkiej pomocy, 

00:09:31:02 - 00:09:32:14
w tym pomocy rzeczowo-finansowej.

00:09:33:15 - 00:09:35:11
Załoga Centralnego Muzeum Morskiego.

00:09:40:21 - 00:09:44:00
Grupa osób zwołała zebranie założycielskie, 

00:09:44:00 - 00:09:46:16
na którym powołano strukturę związkową.

00:09:52:04 - 00:09:55:19
To było piękne, bo zaangażowali się wszyscy,

00:09:56:16 - 00:10:00:12
 było kupowane pieczywo czy inne

00:10:00:12 - 00:10:03:21
środki żywnościowe 

00:10:03:21 - 00:10:09:08
i wożone było 
naszymi samochodami do stoczni.

00:10:09:08 - 00:10:11:18
Mieliśmy takiego dyrektora, a nie innego,

00:10:12:02 - 00:10:17:21
który sprzyjał tego typu inicjatywom.

00:10:19:02 - 00:10:21:18
Wszystkich po prostu fascynowała ta sprawa,

00:10:21:21 - 00:10:23:19
że ten strajk nabiera wielkiego rozmachu,

00:10:23:22 - 00:10:26:01
jest to wielkie jakieś wydarzenie, myśmy

00:10:26:01 - 00:10:27:08
czuli przez skórę, że to jest

00:10:27:08 - 00:10:28:08
coś niezwykłego.

00:11:02:22 - 00:11:05:06
Jakoś się stało dość szybko chyba,

00:11:05:06 - 00:11:07:10
jak tylko dostaliśmy ten budynek 

00:11:07:10 - 00:11:09:16
na Grunwaldzkiej jako Solidarność, 

00:11:10:04 - 00:11:12:12
że tablice się tam znalazły i znalazły się 

00:11:12:24 - 00:11:16:08
w tej sali posiedzeń Komisji Krajowej na dole.

00:11:16:17 - 00:11:19:16
Tam wszyscy palili papierosy w dużych ilościach,

00:11:19:16 - 00:11:21:02
tam nieraz w ogóle nie dało się wejść,

00:11:21:02 - 00:11:22:02
 nic nie było widać w ogóle,

00:11:22:02 - 00:11:24:12
 bo to w kłębach dymu wszyscy siedzieli.

00:11:24:12 - 00:11:27:15
To był taki element, że te tablice, które były, tak mówię, 

00:11:27:15 - 00:11:31:21
pośpiesznie robione, bez żadnego takiego zakonserwowania, 

00:11:31:21 - 00:11:36:12
one dość mocno ucierpiały
 i podjąłem taką decyzję, żeby te tablice przekazać  

00:11:36:12 - 00:11:39:08
do muzeum do konserwacji, 
to miało być tylko wypożyczenie.

00:11:39:08 - 00:11:40:19
Ponieważ jesteśmy placówką morską, 

00:11:40:19 - 00:11:44:16
stocznia jest też placówką morską, stąd pojawiła się myśl, 

00:11:44:16 - 00:11:47:21
żeby społeczeństwu, które jest niedoinformowane,

00:11:47:21 - 00:11:49:11
które nie o wszystkim wie, 

00:11:49:11 - 00:11:51:00
przygotować, zaoferować wystawę.

00:11:51:00 - 00:11:54:16
Wystawę o właśnie narodzinach Solidarności

00:11:54:16 - 00:11:58:04
 i wtedy udało się właśnie wypożyczyć oryginalne tablice, 

00:11:58:04 - 00:12:02:05
długopis Wałęsy, ten długi, charakterystyczny,

00:12:02:05 - 00:12:04:15
tam jeszcze parę innych osobistych pamiątek,

00:12:04:15 - 00:12:05:21
do tego wiele zdjęć.

00:12:06:05 - 00:12:10:12
Muzeum Morskie, które chciało je wziąć

00:12:10:12 - 00:12:13:15
do konserwacji i chciało chyba też

00:12:13:15 - 00:12:16:16
jakoś przygotować wystawę, ono chyba jako

00:12:16:16 - 00:12:22:01
pierwsze tak naprawdę się doceniło,
 jakie to ma znaczenie.

00:12:22:01 - 00:12:25:04
Gdy tablice trafiły do muzeum na

00:12:25:04 - 00:12:30:01
przygotowywaną wystawę, były w złym stanie.

00:12:30:20 - 00:12:35:08
Tablice wisiały dwa tygodnie na płocie,

00:12:36:00 - 00:12:38:01
w czasie deszczu, w czasie wiatru,

00:12:38:01 - 00:12:41:07
przybite gwoździami i chyba w kilku

00:12:41:07 - 00:12:43:10
miejscach drutem przymocowane.

00:12:44:10 - 00:12:48:18
Sklejka rozwarstwiała się i były widoczne

00:12:48:18 - 00:12:54:04
zacieki od deszczu, które zabierały napis

00:12:54:04 - 00:13:00:20
spływając w dół z śladami węgla.

00:13:00:20 - 00:13:04:17
Tablice stanowiły tak atrakcyjny obiekt, 

00:13:04:17 - 00:13:09:24
że je często wypożyczano, to znaczy Komitet

00:13:09:24 - 00:13:12:22
Zakładowy Solidarności, Solidarność w tym czasie

00:13:12:22 - 00:13:15:07
była jak gdyby zalegalizowana, może nie

00:13:15:07 - 00:13:17:18
do końca, ale funkcjonowała i była

00:13:17:18 - 00:13:22:07
proszona jeszcze często o pokazywanie tych tablic 
w innych miejscach.

00:13:22:07 - 00:13:25:20
Rzecz jasna te tablice były użyczane,

00:13:25:22 - 00:13:26:21
ale ponieważ to miało miejsce tak często,

00:13:26:21 - 00:13:28:08
 że dyrektor polecił wykonanie kopii,

00:13:28:21 - 00:13:30:05
żeby jednak w wystawie nie było

00:13:30:05 - 00:13:32:07
luki, no bo często się oryginał

00:13:32:07 - 00:13:35:00
zastępuje kopią i szczęśliwie ta decyzja

00:13:35:00 - 00:13:39:04
przyniosła nam to, że tablice ocalały.

00:13:52:14 - 00:13:53:17
W magazynie modeli

00:13:54:01 - 00:13:56:01
było tyle miejsca, że można było

00:13:56:01 - 00:13:59:01
jedną z oryginalnych tablic oprzeć

00:13:59:01 - 00:14:01:17
 o regał, a drugą ustawić lekko 

00:14:01:17 - 00:14:03:19
pod kątem na podłodze.

00:14:03:19 - 00:14:08:22
No i gdy zrobiłem pierwsze pomiary,

00:14:09:23 - 00:14:17:01
podzieliłem ilość punktów z lekkim zaznaczeniem

00:14:17:01 - 00:14:22:02
kalką techniczną na podział tych punktów.

00:14:40:16 - 00:14:46:24
Te nierówne litery zawierały w sobie potężną dawkę emocji.

00:14:47:20 - 00:14:53:00
Gdy doszło do pisania, zauważyłem właśnie

00:14:54:05 - 00:15:00:07
te emocje i starałem się lekko

00:15:00:07 - 00:15:06:08
naśladować charakter, aby oddać podobne wrażenie.

00:15:07:00 - 00:15:11:06
Gdy powstał tekst na tych sklejkach,

00:15:12:04 - 00:15:13:24
one były świeże.

00:15:15:01 - 00:15:17:12
Wydawało nam się właśnie, że ta

00:15:17:12 - 00:15:19:12
różnica jest zbyt duża 

00:15:20:13 - 00:15:25:15
i próbowaliśmy je szybko postarzyć, spatynować.

00:15:26:15 - 00:15:32:12
Pamiętam, robiliśmy to na podwórku, 
chyba w jakąś kałużę.

00:15:43:10 - 00:15:47:02
Jednocześnie pamiętajmy, że życie podpowie

00:15:47:02 - 00:15:49:18
i zmusi nas do jeszcze innego programu,

00:15:49:20 - 00:15:52:14
którego też będziemy musieli realizować.

00:15:52:14 - 00:15:57:01
Miejmy nadzieję, że I ten zjazd będzie podobnym zwycięstwem

00:15:57:01 - 00:15:58:14
jak to sierpniowe zwycięstwo.

00:16:02:05 - 00:16:04:16
Ja wtedy naprawdę nie myślałem, 

00:16:04:16 - 00:16:13:07
że za parę miesięcy może być sytuacja,

00:16:13:19 - 00:16:16:06
że nie będzie z czego robić

00:16:16:06 - 00:16:18:18
już później kopii.

00:16:57:18 - 00:16:58:20
Wy tu jesteście dyrektorem?

00:16:59:06 - 00:17:01:01
Tak, a o co chodzi?

00:17:01:01 - 00:17:02:03
Pan zdejmie tę flagę.

00:17:02:07 - 00:17:03:09
Pan zdejmie tę flagę albo pożegna

00:17:03:09 - 00:17:04:20
się ze stanowiskiem dyrektora.

00:17:05:01 - 00:17:07:17
Proszę bardzo, mogę przestać być dyrektorem,

00:17:08:07 - 00:17:09:00
choćby teraz.

00:17:10:03 - 00:17:12:03
Nie mam uprawnień 
do podejmowania takich decyzji, 

00:17:13:00 - 00:17:14:22
ale jeśli wy tego nie zrobicie, my to zrobimy.

00:17:27:19 - 00:17:29:08
Trzeba będzie ją zdjąć.

00:17:29:18 - 00:17:32:04
Teraz są ważniejsze rzeczy, które musimy ocalić.

00:17:32:20 - 00:17:34:06
Jasne, panie dyrektorze.

00:17:43:09 - 00:17:47:16
Zostałem hasło od kolegi Wiesia-Urbańskiego,

00:17:47:21 - 00:17:51:15
z którym pracowałem bardzo długo już,

00:17:52:21 - 00:17:53:21
który powiedział wprost.

00:17:54:08 - 00:17:56:17
Słuchaj, musimy coś z tym zrobić.

00:17:58:13 - 00:17:59:03
Ja mówię, ale gdzie?

00:17:59:23 - 00:18:02:15
Ja miałem warunki do schowania, 

00:18:02:15 - 00:18:06:13
chęć do schowania i widocznie konstrukcję cepa,

00:18:06:16 - 00:18:07:12
bo się nie bałem.

00:18:15:17 - 00:18:22:09
Akcja odbyła się w ciągu kilku minut, 
to znaczy od pomysłu do realizacji.

00:18:23:22 - 00:18:28:04
Zapytałem tylko, czy dyrekcja wie, 

00:18:28:04 - 00:18:31:16
czy dyrektor wie, bo to czucie pracownika

00:18:31:16 - 00:18:37:15
wywożącego coś z muzeum to jest

00:18:37:15 - 00:18:39:23
takie troszkę dziwne, bo tego się nie robi.

00:18:51:06 - 00:18:56:00
Ponieważ tablice były na sklejkach,

00:18:56:00 - 00:18:58:19
 więc sposób przełożenia był obmyślany 

00:18:58:19 - 00:19:01:16
w ten sposób, że oprócz nich przewieziemy

00:19:01:16 - 00:19:09:00
 ze dwie, trzy inne sklejki, puste, dla zakamuflowania.

00:19:10:00 - 00:19:14:23
A oprócz tego leżało to w samochodzie 
w sposób między kocami 

00:19:14:23 - 00:19:18:03
i innymi opakowaniami, żeby to sprawiało wrażenie,

00:19:18:03 - 00:19:20:15
że to jest materiał nieużytkowy.

00:19:27:03 - 00:19:30:06
Trochę emocji ze względu na to,

00:19:30:08 - 00:19:33:18
że jednak masa patroli na mieście

00:19:33:18 - 00:19:36:17
i czy nas przypadkiem nie zatrzymają.

00:19:36:17 - 00:19:42:23
Przeżyliśmy taki jeden stres w okolicach

00:19:42:23 - 00:19:45:03
Akademii Medycznej, kiedy patrole stały na

00:19:45:03 - 00:19:48:12
wysokości czołgu, ale byli znudzeni 

00:19:48:12 - 00:19:49:17
i jakoś przemknęliśmy.

00:19:50:08 - 00:19:54:09
Być może kolor naszego samochodu 

00:19:54:09 - 00:19:57:04
marki Nysa niebieski troszkę ich zmylił.

00:20:03:19 - 00:20:06:24
I potem trochę emocji, żeby sąsiedzi nie podejrzeli, 

00:20:06:24 - 00:20:08:16
co my tam targamy do góry,

00:20:08:16 - 00:20:10:16
 ale żeśmy to odwrócili

00:20:10:16 - 00:20:16:00
wchodząc do domu, do ściany.

00:20:16:00 - 00:20:21:04
Także:  "Urbański się buduje, przywiózł płyty, cwaniak".

00:21:12:18 - 00:21:16:10
Ja dyrektora powiadomiłem potem, po fakcie.

00:21:18:18 - 00:21:19:21
No właśnie.

00:21:21:13 - 00:21:23:23
Już dawno chciałem pana o to zapytać.

00:21:25:05 - 00:21:27:07
Co się dzieje z tymi tablicami?

00:21:28:06 - 00:21:30:10
Są bezpieczne, panie dyrektorze.

00:21:31:14 - 00:21:33:02
Ja mu powiedziałem, że to zostało

00:21:33:02 - 00:21:38:16
schowane i nie przejawiał specjalnej ciekawości, gdzie.

00:21:39:00 - 00:21:40:04
No stary konspirator.

00:21:42:15 - 00:21:44:04
Im mniej osób wie, tym lepiej.

00:21:45:23 - 00:21:46:23
Rozumiem.

00:21:50:12 - 00:21:56:22
Nie było żadnego usiłowania w Muzeum

00:21:56:22 - 00:22:00:12
dojścia przez bezpiekę, gdzie są te tablice.

00:22:02:07 - 00:22:05:02
Także musieli być zadowoleni z siebie,

00:22:05:05 - 00:22:06:22
że je już zniszczyli.

00:22:07:07 - 00:22:08:12
A zniszczyli kopię.

00:22:15:18 - 00:22:17:18
Jeśli byłoby coś w tym, to

00:22:17:18 - 00:22:19:22
bohaterszczyzna, a nie bohaterstwo.

00:22:20:13 - 00:22:22:09
Jak człowiek powiedział A, to musiał

00:22:22:09 - 00:22:24:06
powiedzieć B i się wcale nad

00:22:24:06 - 00:22:27:05
tym nie zastanawiał ani nie dywagował.

00:22:31:03 - 00:22:33:16
A bohaterstwo to jest zupełnie co innego.

00:22:34:20 - 00:22:37:15
Solidarność! Solidarność!

00:22:38:05 - 00:22:41:00
Solidarność! Solidarność!

00:22:43:07 - 00:22:46:02
Solidarność! Solidarność!

00:23:01:04 - 00:23:05:02
Eksponat, który czasami wprowadzał w zdumienie,

00:23:05:17 - 00:23:09:07
że jak to?  Nie wydrukowana tylko na takiej zwykłej sklejce.

00:23:09:16 - 00:23:10:18
Myśmy mieli poczucie, że to jest

00:23:10:18 - 00:23:11:15
wielka wartość.

00:23:12:01 - 00:23:13:02
To nie było dyskusji.

00:23:13:05 - 00:23:17:23
Natomiast w momencie, kiedy Ministerstwo Kultury

00:23:17:23 - 00:23:21:08
rozpoczęło działania Archiwum Państwowe w Warszawie,

00:23:21:08 - 00:23:22:23
żeby to wpisać, że ustalono

00:23:22:23 - 00:23:25:09
 listę 12 najcenniejszych obiektów,

00:23:25:09 - 00:23:27:15
 że w tej ktoś pamiętał, że ktoś pamiętał,

00:23:27:18 - 00:23:29:05
że te postulaty trzeba wpisać.

00:23:29:08 - 00:23:31:20
To jest chwała tym ludziom, którzy to zainicjowali.

00:23:31:24 - 00:23:34:00
Rzadko się zdarza, zwłaszcza w historii

00:23:34:00 - 00:23:38:18
najnowszej, by wiodący dokument, będący kamieniem

00:23:38:18 - 00:23:41:08
milowym zmiany, miał taką postać jak ten.

00:23:41:15 - 00:23:43:08
To nie jest kartka papieru, 

00:23:43:08 - 00:23:45:20
to nie jest druk, do czego przyzwyczailiśmy

00:23:45:20 - 00:23:47:22
się, że pod taką postacią zapisywane

00:23:47:22 - 00:23:50:11
są umowy i myśli ludzkie.

00:23:50:11 - 00:23:53:11
To wymagało zaproszenia około 60 osób

00:23:53:11 - 00:23:55:21
do Polski, z całego świata, ludzi

00:23:55:21 - 00:23:59:23
o bardzo różnych doświadczeniach cywilizacyjnych, kulturowych.

00:24:00:02 - 00:24:01:19
Dla nas te sprawy były oczywiste,

00:24:01:24 - 00:24:04:00
ale dla człowieka z Filipin, Australii

00:24:04:00 - 00:24:06:20
czy Japonii, nie mówiąc nawet już

00:24:06:20 - 00:24:09:02
o zachodnich Europejczykach, którzy coś więcej

00:24:09:02 - 00:24:11:16
na ten temat wiedzieli,

00:24:11:16 - 00:24:16:16
 te postulaty nie przemawiały taką siłą, jaką my

00:24:16:16 - 00:24:19:10
byliśmy w stanie z nich wyczytać.

00:24:19:10 - 00:24:21:19
Miałem z tego osobistą wielką przyjemność,

00:24:21:23 - 00:24:26:12
jednocześnie, takie poczucie, że sprawiedliwość

00:24:26:12 - 00:24:30:08
nierychliwa, ale jednak się zdarza, 

00:24:30:08 - 00:24:34:08
że to odzyskanie wolności dla krajów 

00:24:34:08 - 00:24:39:09
Środkowej Europy zostało przypisane 
w dokumentach UNESCO

00:24:39:09 - 00:24:41:17
Polsce, a nie jak wielu

00:24:41:17 - 00:24:44:17
błędnie sądziło, związane było bezpośrednio

00:24:44:17 - 00:24:46:01
 z upadkiem muru berlińskiego.

00:24:46:08 - 00:24:47:16
Bo my o to walczyliśmy, 

00:24:47:16 - 00:24:48:19
my walczyliśmy o wartości.

00:24:48:19 - 00:24:51:07
My walczyliśmy o cały świat.

00:24:51:10 - 00:24:58:20
O to by Niemcy się zjednoczyły,
 i to w tym się kryje.

00:24:59:21 - 00:25:01:11
Jak to wpiszecie, to jest szansa,

00:25:01:14 - 00:25:03:04
że zauważą to.

00:25:10:15 - 00:25:14:05
Nagle nasze muzeum staje się placówką,

00:25:14:10 - 00:25:16:10
która się wypromowuje w skali światowej,

00:25:16:12 - 00:25:18:10
że mamy ten obiekt, który jest

00:25:18:10 - 00:25:20:22
ponad wszystkie inne nasze kolekcje, 

00:25:20:22 - 00:25:23:00
mimo, że materialnie i historycznie, być może

00:25:23:00 - 00:25:27:08
mielibyśmy do zaoferowania również ciekawe eksponaty.

00:25:27:18 - 00:25:29:03
Na pewno dla muzeum jest to

00:25:29:03 - 00:25:32:04
okazja do wspaniałej promocji, że jest

00:25:32:04 - 00:25:34:08
taka instytucja, która te tablice przechowała,

00:25:34:18 - 00:25:36:09
że są ludzie, pracownicy muzeum,

00:25:36:09 - 00:25:39:02
 którzy mają zasługi w przechowaniu, w ocaleniu

00:25:39:02 - 00:25:41:17
tych bezcennych dzisiaj dokumentów.

00:27:09:01 - 00:27:11:00
Ja myślę, że te tablice są

00:27:11:00 - 00:27:14:18
znakiem czasu, w którym one powstały.

00:27:14:22 - 00:27:18:12
Są znakiem czasu, w którym był strajk.

00:27:19:02 - 00:27:21:10
I to, że one są stworzone

00:27:21:10 - 00:27:25:18
na sklejce, która była używana

00:27:25:18 - 00:27:26:24
 do budowy statków.

00:27:27:19 - 00:27:29:04
To, że te tablice są napisane

00:27:29:04 - 00:27:32:16
ołówkiem treserskim, który też używali stoczniowcy

00:27:32:16 - 00:27:36:03
do rysowania form na tych sklejkach.

00:27:36:03 - 00:27:38:18
I to, że część punktów, część

00:27:39:05 - 00:27:42:16
tego napisu jest taką czerwoną farbą.

00:27:43:24 - 00:27:48:12
Taką czerwoną, 
jak później był znak Solidarności napisany.

00:28:07:06 - 00:28:10:01
To był wielki krok na drodze

00:28:10:01 - 00:28:10:24
do wolności.

00:28:11:14 - 00:28:14:22
Po raz pierwszy powiedzieliśmy komunie, 

00:28:14:22 - 00:28:19:07
wy nas nie reprezentujecie,
 nas jest więcej jak was.

00:28:19:07 - 00:28:23:09
To było kopnięcie w miękkie podbrzusze

00:28:23:09 - 00:28:25:04
systemu.

00:28:25:04 - 00:28:27:03
I to było właściwie, to zgoda

00:28:27:03 - 00:28:29:08
w tamtym czasie na niezależne związki zawodowe,

00:28:29:08 - 00:28:32:09
 to był właściwie koniec komunizmu.